Adhyaya 26: The Sun’s Assumption of Form and the Gods’ Hymn of Pacification

Verse 1

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ॥ २६.१ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜੋਤਿ-ਤੱਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਮੂਰਤ (ਸਥੂਲ) ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਤਮ! ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟੋ।

Verse 2

महातपाः उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेको एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ॥ २६.२ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਇਕੋ ਹੈ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।

Verse 3

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ॥ २६.३ ॥

ਜੋ ‘ਸੂਰਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਤ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਤੇਜ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवान् स्तुतः ॥ २६.४ ॥

ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਤੁਸੀਂ ਸੂਤ (ਸਾਰਥੀ/ਪ੍ਰੇਰਕ) ਹੋ”; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ।

Verse 5

लोलिभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्यते वेदवादिभिः ॥ २६.५ ॥

ਉਸ ਚਲਾਇਤ ਹੋਏ ਤੇਜ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਾਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਵੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 6

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ॥ २६.६ ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਸਕਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ॥ २६.७ ॥

ਉਹ ‘ਦਿਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਦਿਵਸ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ‘ਦਿਵਾਕਰ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ॥ २६.८ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ। ਉਹ ਸਦਾ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिताः देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ॥ २६.९ ॥

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ্তুਤੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 10

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर् जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ॥ २६.१० ॥

ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਪੁਰਾਤਨ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ; ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਨਾਥ, ਉੱਠ ਕੇ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋ; ਹੇ ਕਰਮ-ਸਾਕਸ਼ੀ, ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੋ।

Verse 11

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ॥ २६.११ ॥

ਹੇ ਸੂਰਜ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇਜ ਫੈਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤਿੱਖੇ ਰਥ-ਚੱਕਰ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਕਾਲ’—ਅੰਧਕਾਰ-ਹਰ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ॥ २६.१२ ॥

ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਰਵੀ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ-ਸਰੂਪ, ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਯਮ ਪਿਤਾਮਹ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ।

Verse 13

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शम्भो न इति प्रसह्य ॥ २६.१३ ॥

ਹੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ! ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ; ਪਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ।” ਤੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਪੂਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈਂ। ਦੇਵਨਾਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।”

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्तिमथाकरॊत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ॥ २६.१४ ॥

ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੁਮਧੁਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 15

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ॥ २६.१५ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਹਨ (ਕਲੇਸ਼) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 16

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ॥ २६.१६ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰ ਆਪ ਹੀ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 17

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः शृणु सांप्रतम् ॥ २६.१७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੂਰਯ-ਆਖਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਮਾਤਾ, ਆਦਿ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਉਹ ਸੁਣੋ।