Adhyaya 25: The Birth of Ahaṅkāra as Guha/Skanda and His Appointment as Divine Commander

Verse 1

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ॥ २५.१ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 2

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ॥ २५.२ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵਾਦਿ ਉਹ ਮੂਲ ਵਰਗ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहङ्कार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ॥ २५.३ ॥

ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਤੱਤ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ॥ २५.४ ॥

‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 5

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् महामते ॥ २५.५ ॥

ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵ-ਸੇਨਾਪਤੀ ਗੁਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ।

Verse 6

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयम्भुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसम्भवाः ॥ २५.६ ॥

ਆਦਿ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ—ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਜਨਮੇ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 7

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ॥ २५.७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦੇਵ, ਦੈਤ੍ਯ, ਗੰਧਰਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्याः महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ॥ २५.८ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 9

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ॥ २५.९ ॥

ਦੈਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਲਵਾਨ ਨਾਇਕ ਹਨ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼; ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਵਿਚਿੱਤੀ, ਭੀਮਾਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਵੀ।

Verse 10

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ॥ २५.१० ॥

ਇਹ ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਸੂਰਮੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ, ਦਿਨੋਂਦਿਨ, ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ॥ २५.११ ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਰੋ, ਨਾਇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਘਾਟ ਵਾਲੀ ਹੈ।”

Verse 12

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ॥ २५.१२ ॥

ਕੇਵਲ ਇੰਦਰ ਇਕੱਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।

Verse 13

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससम्भ्रमम् ॥ २५.१३ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 14

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्मा । अथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ॥ २५.१४ ॥

ਤਦ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 15

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ॥ २५.१५ ॥

ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 16

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ॥ २५.१६ ॥

ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਸ਼ਿਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 17

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शङ्कर पाहि नः स्वयम् ॥ २५.१७ ॥

ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਭੂਤ-ਭਾਵਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਉਮਾਪਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਪਤੇ, ਮਰੁਤਪਤੇ, ਜਗਤਪਤੇ—ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 18

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति-प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ॥ २५.१८ ॥

ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗਰ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚਲੇ ਦੈਤ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 19

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरिर्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ॥ २५.१९ ॥

ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹੈਂ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹਰੀ, ਭਵ, ਮਹੇਸ਼, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਵਿਭੂ; ਭਗ ਦਾ ਨੇਤਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੈਤ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 20

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ॥ २५.२० ॥

ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼ਜ-ਨਾਥ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਗਿਰਿਪ੍ਰਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ, ਸਮੂਹ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ। ਹੇ ਗਣੇਸ਼, ਭੂਤੇਸ਼, ਸ਼ਿਵ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ-ਅਵ੍ਯਯ! ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਵਰਾਂਤਕ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 21

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ॥ २५.२१ ॥

ਤੂੰ ਪૃਥਵੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈਂ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਧ੍ਵਨੀ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈਂ। ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵਿਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਗੁਣ—ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 22

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ॥ २५.२२ ॥

ਤੂੰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈਂ; ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਸੱਤ੍ਵ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈਂ। ਹੇ ਤੇਜਸ੍ਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਹਰ, ਦੈਤ੍ਯ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 23

नासीद्यदा अकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेंद्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवान् एव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ॥ २५.२३ ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਧਨਾਧਿਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਕਿੱਥੋਂ ਹੁੰਦੇ? ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਬਾਧਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ ਸੀ।

Verse 24

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनॊऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ॥ २५.२४ ॥

ਹੇ ਕਪਾਲਮਾਲੀ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ-ਸ਼ੇਖਰ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਵਾਸੀ, ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ; ਨਾਗਰਾਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ—ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਸਦਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 25

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ॥ २५.२५ ॥

ਤੁਸੀਂ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਹੋ; ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਰਿ-ਸੁਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਾਂਗ-ਰੂਪਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਯਜ੍ਞ-ਅਗਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 26

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ॥ २५.२६ ॥

ਤੁਹਾਡੇ ਜਟਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 27

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भवस् तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ॥ २५.२७ ॥

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਸਰੋਤ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੋ। ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣ-ਭੇਦ, ਅਗਨੀ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਯੁਗ ਆਦਿ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ।

Verse 28

भवन्तमेतॆ सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ॥ २५.२८ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਵ, ਭਸਮ-ਭੂਸ਼ਣ! ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 29

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ॥ २५.२९ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ—ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 30

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ॥ २५.३० ॥

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਿਓ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਇਕ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 31

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्य्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ॥ २५.३१ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਆਦਿ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 32

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ॥ २५.३२ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਹੇਤੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਕ!

Verse 33

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ॥ २५.३३ ॥

ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਜਨਮਜਾਤ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 34

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिताः । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ॥ २५.३४ ॥

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकार इति कीर्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ॥ २५.३५ ॥

ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਉਹੀ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ) ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 36

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ॥ २५.३६ ॥

ਜਦ ਇਹ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਸ਼ਿਵ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ—ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 37

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ॥ २५.३७ ॥

ਉਸ ਵਰਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਇਸ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰਤੱਬ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।”

Verse 38

श्रुत्वा वचस्तस्य महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहणायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ॥ २५.३८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁੱਕੜ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਖ’ ਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਾਖ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਸੇਵਕ ਵੀ। ਹੇ ਕੁਮਾਰ, ਤੂੰ ਭੂਤਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ।”

Verse 39

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ २५.३९ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵ ਨੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਦੀ ਮਨਭਾਉਣੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 40

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ॥ २५.४० ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਨੀ ਬਣ। ਹੇ ਛਣਮੁਖ ਸਕੰਦ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਕੁੱਕੜ-ਧਵਜ ਧਾਰਕ, ਹੇ ਪਾਵਕ!”

Verse 41

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृर्ज ॥ २५.४१ ॥

ਹੇ ਸਕੰਦ, ਕੁਮਾਰੇਸ਼! ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਹੇ ਜੇਤੂ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਹੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 42

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ॥ २५.४२ ॥

ਹੇ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਹ ਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੇ ਪਾਵਕੀ, ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਮਹਾਭੂਤਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 43

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवानन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ॥ २५.४३ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਭਵਾਨੰਦਨ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्तिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥ २५.४४ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦੇਵ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਉਹ ‘ਪਾਵਕਿਰ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ‘ਮਾਤ੍ਰੀ-ਨੰਦਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ?

Verse 45

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ॥ २५.४५ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਆਦਿ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੋਖ-ਦਰਸ਼ੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 46

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्वितीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ॥ २५.४६ ॥

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ, ਪਾਵਕ (ਅੱਗ), ਹੋਰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ)—ਇਹੀ ਗੁਹ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਹੇਤੂ ਹਨ।

Verse 47

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्यामृतं गुह्यमहङ्कारस्य सम्भवः ॥ २५.४७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗੁਪਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਰਥਾਤ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ।

Verse 48

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ॥ २५.४८ ॥

ਸਵੈੰ ਸਕੰਦ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 49

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ॥ २५.४९ ॥

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਫਲਾਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्त्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ॥ २५.५० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।