Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding

Verse 1

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਰੁਦ੍ਰ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਦੇਵ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵੈਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ।

Verse 2

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ—“ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਯੱਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 3

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ?

Verse 4

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥

ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ (ਦਕਸ਼ ਦੀ) ਧੀ ਉਹ ਸੁੰਦਰਿ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਮਹਾਂਗਿਰਿ ਹਿਮਵੰਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 5

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥

ਉੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਗਈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੈਲਸੁਤਾ (ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ) ਬਣੀ।

Verse 6

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥

ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ‘ਉਮਾ’ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀ।

Verse 7

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। “ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।

Verse 8

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥

ਹਿਮਵੰਤ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 9

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ। ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਸਨ, ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 10

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥

ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ। ਭਦ੍ਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।”

Verse 11

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥

ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੈਲਸੁਤਾ ਕੁਆਰੀ ਉਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਂ ਫਲ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜਲਦੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਅਤੇ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਭੋਗ ਕਰ।”

Verse 12

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਹਾਨਦੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਸਨਾਨ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ।

Verse 13

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਵਿਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣਾ ਮਕਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਦ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮਦਗੁਣ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ।

Verse 14

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥

ਫਿਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਮਕਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 15

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥

ਹੇ ਕੁੜੀਏ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੌੜ ਕੇ ਜਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆ ਆ। ਉਹ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ।

Verse 16

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕੁੜੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—‘ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹਾਂ; ਪਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹਾਂ?’

Verse 17

यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥

ਜੇ ਮੈਂ ਮਕਰ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਖਿੱਚਾਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਆਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 18

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥

ਹੋਰ ਉਲੰਘਣਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 19

सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥

ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗਈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭੂਤਪਤੀ ਹਰ ਆਪ (ਸਹਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 20

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਲਪੁਤਰੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ (ਅਰਥਾਤ ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 21

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ; ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਾ ਬੋਲੀ।

Verse 22

तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥

ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਪਿਆ; ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡਣਾ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ?”

Verse 23

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥

ਭਦ੍ਰੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 24

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥

ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਪਰਾ ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—“ਇਹ ਪਰਿਹਾਸ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 25

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥

ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼! ਇਹ ਉੱਦਮ ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਆਰਾਧਿਤ ਭਰਤਾ-ਪਾਲਕ ਸੀ; ਤੂੰ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ।

Verse 26

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥

ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਰਖਵਾਲਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 27

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਤਦੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਕਰ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 28

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਤੀ, ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਧਿਆਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਤੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਣੇ।

Verse 29

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਭੋਜਨ ਮੰਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ‘ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਓ’ ਤੇ ਉਹ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 30

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥

ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਬੁੱਢੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਮਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫੜ ਲਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅਬ੍ਰਹਮਹਣ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 31

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥

‘ਹੇ ਤਾਤ! ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਫੜਦੇ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਦੇਹ (ਅਸਲ ਸਰੂਪ) ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।’

Verse 32

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥

ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਦੀ ਰੀਤ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਆਖਿਆ— “ਦੇਵੀ, ਤਪੋਧਨ, ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰ।”

Verse 33

एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਆਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੰਮ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 34

एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਧੰਨ, ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 35

पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥

ਧੀਏ, ਮੈਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਹੀ ਹਰ-ਰੁਦ੍ਰ ਮੇਰਾ ਜਵਾਈ ਬਣੇਗਾ। ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨਵਾਨ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਧੀਏ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਮੌਰ ਥਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 36

स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥

“ਮੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਗਿਆ।

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥

ਉੱਥੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 38

देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਉਹ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 39

ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥

ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਾ, ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 40

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥

ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫੌਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ।

Verse 41

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥

ਉਸ ਨੇ ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਹਾਹਾਹੂਹੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਕੋਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆ।

Verse 42

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥

ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਚੱਟਾਨੀ ਚੋਟੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਸੰਗਮ-ਪੱਥਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜ ਮਾਨੋ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੇਖ ਸਕਣ।

Verse 43

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥

ਉੱਥੇ ਵੇਦੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤੀ (ਧਰਤੀ) ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਵਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵੀ; ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਣੀ ਵਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 44

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਜਾ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ (ਹਿਮਵਤ) ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ।

Verse 45

स तदा मन्दरोक्‍तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥

ਤਦੋਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਏ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸੋਮਾ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।

Verse 46

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥

ਉਸ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਨਾਰਦ—ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਸਿੱਧ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਵੀ ਝੂਮ ਉਠੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਨੱਚੀਆਂ।

Verse 47

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥

ਉਸ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹੀਂ; ਇਸਤਰੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਉਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 48

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਵਿਭੂ ਸੋਮ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਪੂਰਵਕ ਪੂਜ ਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਉੱਤਮ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।

Verse 49

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਿਮਵਾਨ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।

Verse 50

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥

ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 51

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੌਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਾਰਣਵਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਉਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 52

गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥

ਗੌਰੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੂਣ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਦੁਭਾਗਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਭਾਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਲੂਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ।

Verse 55

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥

ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਆਰੋਗਤਾ, ਕਾਂਤੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।