Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਰਵ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਭਾਗੀ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ (ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ) ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਗੋਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜਯ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਣ-ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਥਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ‘ਵਿਉਸ਼ਟੀ’ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਿਤ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
ਹੁਣ ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗ (ਚੋਟੀ/ਸਿੰਗ) ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਟਿਕਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
ਦੇਵਾਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿਆਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ‘ਇਹ ਗੋਕਰਣ ਹੈ’।
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ, ਦੇਵ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਹਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ (ਆਧਾਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਲਈ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਿਖਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ।
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸੌ ਅੰਸ਼ ਮ੍ਰਿਗ ਵਿੱਚ ਨਿਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਅੰਸ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਉਸੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਉਸ਼ਟੀ’ (ਉਸ਼ਾ-ਅੰਤਰਾਲ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਗ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ ਵਨ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਪਰਿਆ।
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਵਣ ਨਾਮਕ (ਉਹ) ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇਵਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ (ਭਗਤੀਮਈ ਸੇਵਾ) ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗੋਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਰਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
ਤਦ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਜੈ ਮੰਗੀ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ-ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਉਸੇ ਪਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਕੜ ਲਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜਿਤ ਸਮੇਤ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਨੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਖਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜਿਤ ਸਮੇਤ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤਦ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਇਕ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹੀ ਦੱਖਿਣ-ਗੋਕਰਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਭੂਤਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਸਵੈੰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਸਵੈੰ-ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਯਥਾਵਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਗੋਕਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਗਲਾ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਦਕਸ਼ਿਣ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
ਹੇ ਵਤਸ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਬਲ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰ ਮੰਗੇ।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.