Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥

ਹੁਣ ‘ਸੰਸਾਰ-ਚਕ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ (ਵ੍ਰਤ/ਦਿਵਸ) ਦੇ ਵਰਣਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ—ਧਰਮ-ਸੰਹਿਤਾ ਰੂਪ—ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 2

अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੇ ਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਿਕਲੇ ਹਨ—ਜੋ ਕਹੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ।

Verse 3

त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥

ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ—ਪੂਜਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 4

स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥

ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਰਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ ਨਾਰਦ ਤਦੋਂ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 5

तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥

ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥

ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁੰਦਰ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 7

कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

ਮੇਰੀ ਯੋਗ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।

Verse 8

एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਮੱਖ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਣਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ।

Verse 9

वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੈਖਾਨਸ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਿਰਾਸਨ—ਬਿਨਾ ਆਸਨ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ।

Verse 10

शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥

ਕੁਝ ‘ਸ਼ਾਲਾਨੀ’ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਕਬੂਤਰ-ਸਮਾਨ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਭ ਦਇਆ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 11

शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥

ਕੁਝ ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਾਸ਼੍ਠਾਂਤ—ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਪਕਾਏ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੋਰ ਪਕਾ ਕੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 12

नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥

ਕੁਝ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰੇ; ਕੁਝ ਜਿਤਾਤਮਾ ਸਨ। ਕੁਝ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਮੌਨ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਲ-ਸ਼ਯੀ—ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 13

तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਨੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਸੌਣ ਦਾ ਵਰਤ ਅਪਣਾਇਆ; ਹੋਰ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਨੇ ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਇਆ।

Verse 14

अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे

ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਹਵਾ ਹੀ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਤਿ-ਤੀਵ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਪਣਾਈ।

Verse 15

तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः

‘ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ’—ਇਹ ਸੋਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਧੀਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।

Verse 16

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ। ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ (ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ)।

Verse 17

जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्

ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਯ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਉਹ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਏ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਚਿਕੇਤ ਨੇ ਵੀ, ਤਪ-ਧਨ (ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਪੁੰਨ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾਇਆ।

Verse 18

प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्

ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਸਰੂਪ, ਅਮਿਤ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਸ਼ੁੱਧ, ਚੇਤਨ-ਮਯ, ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 19

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੇ—ਜਾਂ ਸੁਣਵਾਏ (ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ)—ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 20

साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे

‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਕੁਝ ਯਾਯਾਵਰ (ਭਟਕਦੇ ਤਪਸਵੀ) ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ (ਵਨਵਾਸੀ) ਸਨ।

Verse 21

चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्

ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ, ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨਨ ਕੀਤਾ: ‘ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਆਖਿਆਨ ਹੈ—ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।’