Adhyaya 211: Methods for the Removal of Sin and the Eulogy of Prabodhinī Ekādaśī/Dvādaśī
Pāpanāśopāya-varṇanaṃ tathā Prabodhinī-Ekādaśī/Dvādaśī-māhātmyaṃ
Ritual-Manual (Vrata-Māhātmya) with Ethical-Discourse
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ। ਯਮ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੋ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਗੋ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ, ਸੂਰਯ-ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ/ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ। ਫਿਰ ਵਾਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸੁਗਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਵਾਰਾਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ—ਨੂੰ ਸੰਯਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 211
Verse 1
पुनः पापनाशोपायवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं धर्मराजस्य नारदः ॥ इदं भावेन भक्त्या च पुनर्वचनमब्रवीत् ॥
ਫਿਰ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਦੇ ਉਪਾਯਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਮੁੜ ਕਹੇ।
Verse 2
नारद उवाच ॥ समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ धर्मराज महाबाहो पितृतुल्यपराक्रम ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ—ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ। ਹੇ ਧਰਮਰਾਜ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ…
Verse 3
ब्राह्मणानां हितार्थाय यदुक्तं मे प्रदक्षिणम् ॥ इदं श्रेयतमाख्यानं श्रुतं श्रुतपरं पदम् ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਾਖਿਆਨ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਉਪਦੇਸ਼।
Verse 4
त्रयो वर्णा महाभाग यज्ञसामान्यभागिनः ॥ शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਭਾਗੀ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यथैव सर्वसमता तव भूतेषु मानद ॥ तथैव तेषामपि हि श्रेयो वाच्यं महामते ॥
ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਸਮਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਾਨਦ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਬਾਤ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ।
Verse 6
यथा कर्म हितं वाक्यं शूद्राणामपि कथ्यताम् ॥ यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य नित्यशः ॥
ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
Verse 7
यद्धितं धर्मयुक्तं च नित्यं भवति सुव्रत ॥ केवलं श्रुतिसंयोगाच्छ्रद्धया नियमेन च ॥
ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਟਿਕਾਉ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ।
Verse 8
करोति पापनाशार्थमिदं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ गावः पवित्रा मङ्गल्या देवानामपि देवताः ॥
ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ। ਗਾਂਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ-ਸਮਾਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ सौम्ये मुहूर्ते संयुक्ते पञ्चगव्यं तु यः पिबेत् ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗਾਂਵਾਂ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ, ਸੁਯੁਕਤ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਪੀਵੇ…
Verse 10
सर्वतीर्थफलṃ प्राप्य स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्रस्रवेण च यः स्नायाद्रोहिण्यां मानवॆ द्विज ॥
ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ (ਵਹਿੰਦੇ ਸ੍ਰੋਤ) ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ…
Verse 11
सर्वपापकृतान्दोषान्दहत्याशु न संशयः ॥ धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य यो नरः ॥
ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧੇਨੂ ਦੇ ਥਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ (ਗ੍ਰਹਣ/ਉਪਯੋਗ) ਕਰੇ…
Verse 12
शिरसा प्रतिगृह्णाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ ब्राह्मणस्तु सदा स्नातो भक्त्या परमया युतः ॥
ਜੋ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ (ਉਹ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਂ ਸਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ उदयान्निःसृतं सूर्यं भक्त्या परमया युतः ॥
ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਦਯ ਵੇਲੇ ਨਿਕਲਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 14
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ दध्यक्षताञ्जलीभिस्तु त्रिभिः पूजयते शुचिः ॥
ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ (ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੌਲ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तस्य भानुः प्रसन्नश्च ह्यशुभं यत्समर्जितम् ॥ तस्य भानुः स संदह्य दूरीकुर्यात्सदा द्विज ॥
ਉਸ ਲਈ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸਦਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।
Verse 16
तावकं दधिमिश्रं तु पात्रे औदुम्बरे स्थितम् ॥ सोमाय पौर्णमास्यां हि दत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥
ਪਰ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਦਹੀਂ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਉਹ ਭੇਟ ਜੋ ਉਦੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਸੋਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अरुन्धतीं बुधं चैव तथा सर्वान्महामुनीन् ॥ अभ्यर्च्य वेदविधिना तेभ्यो दत्त्वा च तावकम् ॥
ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਹਾਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੇਟ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ (ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ)।
Verse 18
एकाग्रमानसो भूत्वा यो नमस्येत्कृताञ्जलिः ॥ किल्बिषं तस्य वै सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲਬਿਸ਼—ਨੈਤਿਕ ਦਾਗ—ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
विषुवेषु च योगेषु शुचिर्दत्त्वा पयो नरः ॥ तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
ਵਿਸੁਵ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
प्राचीनीग्राङ्कुशान् कृत्वा स्थापयित्वा वृषं नरः ॥ द्विजैः सह नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕੀਤੇ ਅੰਕੁਸ਼-ਸਮਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਕੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
दक्षिणावर्तसव्येन कृत्वा प्राक्स्रोतसं नदीम् ॥ कृत्वा अभिषेकं विधिवत्ततः पापात्प्रमुच्यते ॥
ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ—ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ—ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
दक्षिणावर्तशङ्खेन कृत्वा चैव करे जलम् ॥ शिरसा तद्गृहीत्वा तु विप्रो हृष्टमनाः शुचिः ॥
ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੰਖ ਰਾਹੀਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा नाभिमात्रजले स्थितः ॥
ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स्नात्वा कृष्णतिलैर्मिश्राः दद्यात्सप्ताञ्जलीर्नरः ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੱਤ ਅੰਜਲੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣੇ।
Verse 25
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ अच्छिद्रपद्मपत्रेण सर्वरत्नोदकेन तु ॥
ਜੀਵਨ ਭਰ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਛਿਦ੍ਰ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਸਰਵ-ਰਤਨ-ਜਲ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
त्रिधा यस्तु नरः स्नायात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मुने ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਪਤ ਬਾਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 27
कार्त्तिकेऽमलपक्षे तु स्मृता ह्येकादशी तिथिः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा या तु नाम्ना ख्याता प्रबोधिनी ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 28
ये उपोष्यन्ति विधिवन्नारायणपरायणाः ॥ न तेषामशुभं किञ्चिज्जन्मकोटिकृतं मुने ॥
ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 29
एकादशीं समाश्रित्य पुरा पृष्टो महेश्वरः ॥ वाराहरूपी धरया सर्वलोकहिताय वै ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਧਰਾ (ਧਰਤੀ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਾਰਾਹ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ (ਇਸ ਬਾਰੇ) ਬੋਲਣ ਲਈ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 30
धरण्युवाच ॥ अस्मिन्कलियुगे घोरे नराः पापरताः प्रभो ॥ ब्रह्मस्वहरणे युक्ता तथा ब्राह्मणघातकाः ॥
ਧਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵ (ਪਵਿੱਤਰ ਧਨ) ਦੀ ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਾਤਕ ਵੀ ਹਨ।’
Verse 31
गुरुद्रोहरता देव मित्रद्रोहरतास्तथा ॥ स्वामिद्रोहरताश्चैव परदाराभिमर्शकाः ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦ੍ਰੋਹੀ; ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਲੰਘਣਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 32
परद्रव्यापहरणे संसक्ताश्च सुरेश्वर ॥ अभक्ष्यभक्षणरता वेदब्राह्मणनिन्दकाः
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
दाम्भिका भिन्नमर्यादा नायमस्तीति वादिनः ॥ असत्प्रतिग्रहे सक्ता अगम्यागमने रताः
ਉਹ ਦੰਭੀ ਹਨ, ਮਰਯਾਦਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਦੇ ਹਨ; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇਹ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ”; ਅਸੱਤ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਿ (ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ) ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਮ੍ਯ ਗਮਨ (ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਬੰਧ) ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 34
एतैश्चान्यैश्च पापैश्च संसक्ता ये नरा विभो ॥ किमासाद्य गतिर्देव तेषां वद सुरेश्वर
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਜੋ ਨਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਹੇ ਦੇਵ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 35
श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि महाभागे यत्पृष्टोऽहं वरानने ॥ रहस्यं ते प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 36
महापातकयुक्ता ये नराः सुकृतवर्जिताः ॥ तेषां मया हितार्थाय निर्मितं तच्छृणुष्व मे
ਜੋ ਨਰ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ (ਪੁੰਨ ਕਰਮ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਉਪਾਯ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
Verse 37
तामुपोष्य नरा भद्रे महापापरताश्च ये ॥ पुण्यपापविनिर्मुक्ता गच्छन्ति पदमव्ययम्
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ—even ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਉਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
उपायोऽतः परो नान्यो विद्यते हि वसुन्धरे ॥ एकादशीं विना येन सर्वपापक्शयो भवेत्
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ; ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 39
यथा शुक्ला तथा कृष्णा ह्युपोष्या सा प्रयत्नतः ॥ शुक्ला भक्तिप्रदा नित्यं कृष्णा मुक्तिं प्रयच्छति
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸਦਾ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्या द्वादशी सदा ॥ यदीच्छेद्वैष्णवं लोकं गन्तुं वै भूतधारिणि
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੂਤਧਾਰিণੀ (ਧਰਤੀ), ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
मनसा वचसा चैव कर्मणा समुपार्जितम् ॥ पापं मासकृतं पुंसां दहत्येकादशी कृता
ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
दहन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं सम्प्राप्ते हरिवासरे
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਵਾਸਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੀਏ—ਨਾ ਕਰੀਏ।
Verse 43
यदीच्छथ नराः गन्तुं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं तदा केशववासरे
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਨਾ ਕਰੀਏ।
Verse 44
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष प्रलापं मे शृणुष्व तम् ॥ आराधयस्व विश्वेशमेकादश्यामतन्द्रितः
ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਇਹ ਉਚਾਰ ਸੁਣੋ: ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਲਸਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦਾ ਆਰਾਧਨ ਕਰੋ।
Verse 45
न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यान्मत्स्यसूकरौ ॥ एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोऽपि
ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਓ; ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਸੂਅਰ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 46
किं तेन न कृतं पापं दुर्वृत्तेनात्मघातिना ॥ एकादश्यां विशालाक्षि भुक्तं येन विजानता
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ! ਜੋ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?
Verse 47
एकादशीं च यः शुक्लामसमर्थं उपोषितुम् ॥ तदा नक्तं प्रकर्तव्यं तथाऽयाचितमेव वा
ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ (ਨਕਤ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਮਿਲਿਆ ਅਹਾਰ (ਅਯਾਚਿਤ) ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 48
एकभक्तेन दानेन कर्तव्यं द्वादशीव्रतम् ॥ न करोति यदा भूमे व्रतं वा दानमेव वा
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ! ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—
Verse 49
एका सा द्वादशी पुण्या उपोष्या सा प्रबोधिनी ॥ तस्यामाराध्य विश्वेशं जगतामीश्वरश्वरम्
ਉਹ ਇਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਹੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ—ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼, ਜੋ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ—
Verse 50
प्राप्नोति सकलं चैतद्द्वादशद्वादशीफलम् ॥ पूर्वाभाद्रपदायोगे सैव या द्वादशी भवेत
ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ—ਬਾਰਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਫਲ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰਵਾਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 51
अतीव महती तस्यां सर्वं कृतमिहाक्षयम् ॥ उत्तराभाद्रसहिता यदि सैकादशी भवेत
ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕਰਮ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉੱਤਰਾਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 52
तदा कोटिगुणं पुण्यं केशवात् लभते फलम् ॥ सकृद्देवेऽर्च्चिते तस्यां लभते भूतधारिणि
ਤਦ ਪੁੰਨ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭੂਤਧਾਰিণੀ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 53
यथा प्रबोधिनी पुण्या तथा यस्यां स्वपेद्धरिः ॥ उपोष्या हि महाभागे त्वनन्तफलदा हि सा
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਦਾ ਦਿਨ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਰਿ ਦੇ ਸੁੱਤ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 54
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ यदीच्छेत्तु विशालाक्षि शाश्वतीं गतिमात्मनः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਖੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਗਤੀ/ਧਾਮ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਉਪਾਯ ਹੈ।
Verse 55
एकादशी सोमयुता कार्त्तिके मासि भामिनि ॥ उत्तराभाद्रसंयोगे अनन्तफलदा हि सा
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜਦੋਂ ਸੋਮਵਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 56
तस्यां यत्क्रियते भद्रे तदनन्तगुणं स्मृतम् ॥ एकादशी भौमयुता यदा स्याद्भूतधारिणि
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭੂਤਧਾਰিণੀ ਧਰਤੀ, ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮੰਗਲਵਾਰ (ਭੌਮ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ…
Verse 57
स्नात्वा देवे समभ्यर्च्य प्राप्नोति परमं फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं चैव द्वादशद्वादशीफलम्
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸਮੂਹ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
जलपूर्णं तथा कुम्भं स्थापयित्वा विचक्षणः ॥ पञ्चरत्नसमोपेतं घृतपात्रयुतं तथा
ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਰੱਖੇ।
Verse 59
तस्योपरि न्यसेन्मत्स्यस्वरूपं तु जनार्दनम् ॥ निष्कमात्रसुवर्णेन घटितं तु वरानने
ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਮਤਸ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੁਵਰਨ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 60
पञ्चामृतेन संस्नाप्य कुंकुमेन विलेपितम् ॥ पीतवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम्
ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ; ਅਤੇ ਛਤ੍ਰ ਤੇ ਪਾਦੁਕਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰੇ।
Verse 61
पूजयेत् कमलैर्देवि मद्भक्तः संयतेन्द्रियः ॥ मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं च वामनम्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ—ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂರ್ಮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 62
रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव च कल्किनम् ॥ एवं दशावतारांश्च पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥
ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਲਕੀਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 63
रात्रौ चोत्थापनं कार्यं देवदेवस्य सुव्रते ॥ प्रभाते विमले स्नात्वा भक्त्या सम्पूज्य केशवम् ॥
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਥਾਪਨ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 64
अनेनैव विधानेन कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥ तस्य पुण्यं भवेद्यत्तु तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ।
Verse 65
पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ततस्तु पूजयेद्विद्वानाचार्यं भक्तिसंयुतः ॥
ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 66
अलङ्कारोपहारैश्च वस्त्राद्यैश्च स्वशक्तितः ॥ पूजयित्वा विधानेन तं देवं प्रतिपादयेत् ॥
ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੰਕਾਰ, ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ/ਸੌਂਪ ਦੇਵੇ।
Verse 67
जगदादिर्जगद्रूपो जगदादिरनादिमान् ॥ जगदादिर्जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥
ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਜਗਤ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ; ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਅਨਾਦਿ—ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਸਰੋਤ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 68
यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवन्ति तैः ॥ सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते प्रबोधिन्यास्तथा गुणाः ॥
ਜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂੰਹ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 69
तथाप्युद्देशमात्रेण शक्त्या वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ चन्द्रतारार्कसङ्काशमधिष्ठायानुजीविभिः ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ। (ਉਹ) ਚੰਦਰਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 70
सहैव यानमागच्छेन्मम लोकं वसुन्धरे ॥ ततः कल्पसहस्रान्ते सप्तद्वीपेश्वरो भवेत् ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਸਮੇਤ (ਉਹ) ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸੱਤ-ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
आयुरारोग्यसम्पन्नो जन्मातीतो भवेत् ततः ॥ ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥
ਤਦੋਂ (ਉਹ) ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ, ਚੋਰ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗ (ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਘੋਰ ਕਾਮ-ਅਪਰਾਧੀ) ਵੀ (ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 72
पश्ये च धीमानधनोऽपि भक्त्या स्पृशेन्मनुष्यं इह चिन्त्यमानः॥ शृणोति भक्तस्य मतिं ददाति विकल्मषः सोऽपि दिवं प्रयाति॥
ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਧਨਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਇੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 73
दुःस्वप्नः प्रशममुपैति पठ्यमाने माहात्म्ये भवभयहारके नरस्य॥ यः कुर्याद्व्रतवरमेतदव्ययाया बोधिन्याः किमुत फलं तु तस्य वाच्यम्॥
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਭਯ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਸੁਪਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬੋਧਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧ ਕੇ ਅਕਥਨੀਯ ਹੋਵੇਗਾ!
Verse 74
ते धन्यास्ते कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्॥ तैरात्मजन्म सफलं कृतं ये व्रतकाःरकाः॥
ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪੁੰਨ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 75
नारायणाच्युतानन्त वासुदेवेत यो नरः॥ सततं कीर्त्तयेद्भूमे याति मल्लयतां प्रिये॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ‘ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ—ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ—ਮੱਲਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
किं पुनः श्रद्धया युक्तः पूजयेनमामनन्यधीः॥ गुरूपदिष्टमार्गेण याति मल्लयतां नरः॥
ਫਿਰ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਨਨ੍ਯ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੱਲਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 77
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः॥ प्रयाणं ये च कुर्वन्ति ते पूज्याः सततं सुरैः॥
ਉਸ ਯਜ್ಞ-ਵਰਾਹ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਣ-ਸੰਸਕਾਰ ਜੋ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ।
Verse 78
तस्मात् सुनियतैर्भाव्यं वैष्णवं मार्गमास्पदम्॥ दुर्ल्लभं वैष्णवत्वं हि त्रिषु लोकेषु सुन्दरी॥
ਇਸ ਲਈ ਸੁਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 79
जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृषध्वजम्॥ वैष्णवत्वं लभेत्कश्चित्सर्वपापक्शये सति॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ਨਵਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 80
पापक्शयमवाप्नोति चेश्वराराधने कृते॥ ज्ञानमन्विच्छता रुद्रं पूजयेत्परमेश्वरम्॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 81
संस्मृतः कीर्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वा प्रिये॥ पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਕਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਛੂਹਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਮਿਲਿਆ ਚਾਂਡਾਲ ਵੀ (ਭਗਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 82
एतज्ज्ञात्वा तु विद्वद्भिः पूजनीयो जनार्दनः॥ वेदोक्तविधिना भद्रे आगमोक्तेन वा सुधीः॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਵੇਦੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਆਗਮੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਧੀ ਜਨ ਕਰੇ।
Verse 83
यम उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा महाभागा धरणी संहितव्रता॥ समाराध्य जगन्नाथं विधिना तल्लयङ्गता॥
ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਧਰਣੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗੰਨਾਥ ਦੀ ਸਮਾਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 84
महापातकभागी स्यात्सुगतिं नाप्नुयात्क्वचित्॥ उपवासासमर्थानां तथैव पृथुलोचने॥
ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 85
अतो यत्नेन वै साध्यं वैष्णवत्वं विपश्चिता॥ ये वैष्णवा महात्मानो विष्णुपूजनतत्पराः॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤਾ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵਤਾ ਦਾ ਆਚਾਰ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 86
तेषां नैवास्त्ययं लोको यान्ति तत्परमं पदम्॥ ये सकृद्द्वादशीमेतामुपोष्यन्ति विधानतः॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 87
प्रबोधनाख्यां सुधियस्ते यान्ति परमं पदम्॥ न यमं यातनादण्डान्नरकं न च किङ्करान्॥
ਜੋ ਸੁਧੀ ਜਨ ‘ਪ੍ਰਬੋਧਨਾ’ ਨਾਮਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਯਮ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਯਾਤਨਾ ਦੇ ਦੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਨਰਕ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ।
Verse 88
पश्यन्ति द्विजशार्दूल इति सत्यं मयोदितम्॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्॥
‘ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ’—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 89
कथितं मे महाभाग यत्त्वया परिपृच्छितम्॥ स्वयम्भुवा यथा प्रोक्तं गुह्याख्यानं महामुने॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਆਖਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ।
Verse 90
तत्ते सर्वं समासेन व्याख्यातं धर्मवत्सल॥
ਹੇ ਧਰਮ-ਵਤਸਲ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 91
यावज्जीव कृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते॥ लाङ्गूलेनोद्धृतं तोयं मूर्ध्ना गृह्णाति यो नरः॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਛਣ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
द्विजं शुश्रूषते यस्तु तर्पयित्वातिभक्तितः ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਅਤਿ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯਤਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 93
या सा विष्णोः परा मूर्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा क्षिप्ता मानुषे लोके द्वादशी मुनिपुङ्गव ॥
ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 94
या सा विष्णोः परा शक्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा मर्त्ये निर्मिता भूमे द्वादशीरूपधारिणी ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 95
स ब्रह्महा सुरापश्च स स्तेयी गुरुतल्पगः ॥ एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते पक्षयोरुभयोऽपि ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਮਦਿਰਾਪੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗ (ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 96
शयने बोधने चैव हरेस्तु परिवर्तने ॥ उपोष्यैव विधानॆन नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ, ਬੋਧਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 97
पुष्पैर्धूपैस्तथा दीपनैवद्यैर्विविधैरपि ॥ सम्पूज्यैवमलङ्कारैर्विविधैरुपशोभितम् ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ, ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ (ਭੋਗ) ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ (ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ) ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 98
पापान्येतानि सर्वाणि श्रवणेनैव नाशयेत् ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 99
मामाराध्य तथा याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वैष्णवा हि महाभागाः पुनन्ति सकलं जगत् ॥
ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ—ਸਚਮੁੱਚ ਮਹਾ-ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The text frames moral repair as achievable through disciplined restraint and regulated ritual action: expiatory practices (notably cow-associated purifications and solar veneration) culminate in the prescription of Ekādaśī/Dvādaśī observance—especially Prabodhinī—as a repeatable ethical technology for reducing harmful conduct in Kali-yuga and re-aligning social life with dharma.
Key markers include Kārttika (month) and its śukla-pakṣa Ekādaśī known as Prabodhinī; the paired Dvādaśī context; references to pauṇamāsī (full-moon observance), viṣuva (solstice/equinox points), specified muhūrta (auspicious time), and astral conjunction notes involving Rohiṇī and Uttarabhādrapadā (as stated in the text’s timing claims).
Pṛthivī’s question positions Earth as a concerned witness to human misconduct. Varāha’s response links terrestrial well-being to human self-regulation: fasting, reduced consumption on Harivāsara, and structured worship/dāna are presented as practices that curb socially destructive behaviors, implying an early ecological-ethical logic where restraint and reverence support the stability of the inhabited world (Pṛthivī).
The chapter references Nārada and Dharmarāja (Yama) in the opening dialogue, then centers Varāha and Pṛthivī. It also invokes Mahādeva/Īśvara (as a prior point of inquiry about Ekādaśī), and enumerates the daśāvatāra sequence (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalkin) as liturgical-cultural figures rather than dynastic lineages.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.