Adhyaya 200: Description of the Forms of Infernal Torments (Naraka Yātanās)
Narakayātanā-svarūpa-varṇanam
Ethical-Discourse (Karmic Retribution and Post-mortem Geographies)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਰਕ ਦੀ ਅਨੁਭਵਕ “ਭੂਗੋਲ” ਰਾਹੀਂ ਅਨੀਤੀ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਨਰਕ—ਤਪਤ, ਮਹਾਤਪਤ, ਰੌਰਵ, ਮਹਾਰੌਰਵ, ਸਪਤਤਾਲ, ਕਾਲਸੂਤਰ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅੰਧਕਾਰਵਰ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵੱਧ ਤੀਬਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਾਪ-ਸ਼ੀਤ ਦੀ ਅਤਿ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੱਟਣਾ, ਸਾੜਣਾ, ਛੇਦਣਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਅਤੇ ਵੈਤਰਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਨਦੀਆਂ/ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਨਰਕ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ-ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 200
Verse 1
पुनर्नरकयातनास्वरूपवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ तप्तं चैव महातप्तं महारौरवरौरवौ ॥ सप्ततालश्च नरको नरकः कालसूत्रकः ॥
ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤਪਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਤ, ਅਤੇ ਰੌਰਵ ਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ; ਸਪਤਤਾਲ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਕਾਲਸੂਤਰਕ—ਇਹ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਮੁੜ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’
Verse 2
अन्धकारश्च नरकोऽन्धकारवरस्तथा ॥ अष्टावेतॆ तु नरकाः पच्यन्ते यत्र पापिनः ॥
‘ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਨਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧਕਾਰਵਰ (ਅਤਿ-ਅੰਧਕਾਰ) ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅੱਠ ਨਰਕ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਤਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਦੰਡ-ਯਾਤਨਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ)।’
Verse 3
प्रथमे प्रथमं विद्याद्द्वितीये द्विगुणं तथा ॥ तृतीये त्रिगुणं विद्याच्चतुर्थे तु चतुर्गुणम् ॥
‘ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ (ਯਾਤਨਾ) ਨੂੰ ਮੂਲ ਮਾਪ ਸਮਝੋ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਗੁਣੀ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤਿਗੁਣੀ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਚੌਗੁਣੀ।’
Verse 4
पञ्चमे तु गुणाः पञ्च षष्ठे षड्गुणमुच्यते ॥ सप्तमे तु गुणाः सप्त अष्टमेऽष्टविधा गुणाः ॥
‘ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾ ਪੰਜ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੇਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਗੁਣਾ; ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ—ਅਰਥਾਤ ਅੱਠਗੁਣਾ।’
Verse 5
अहोरात्रेण चाध्वानं प्रेता गच्छन्ति तत्पुरम् ॥ दुःखितानां ततो दुःखं दुःखाद्दुःखतरं ततः ॥
‘ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਤ ਉਸ ਨਗਰ (ਲੋਕ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਹੈ—ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ।’
Verse 6
दुःखमेवात्र न सुखं दुःखैर्दुःखं विवर्ध्यते ॥ उपायस्तत्र नैवास्ति येन स्वल्पं सुखं भवेत् ॥
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੁਖ ਉਪਜੇ।
Verse 7
मुच्यते च मृतस्तत्र मारकास्तत्र दुर्लभाः ॥ शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे तु पञ्चमे ॥
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਰ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉੱਥੇ ਮਾਰਕ (ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਕ) ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ ਰਾਹੀਂ (ਕਲੇਸ਼) ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
न सुखं तत्र तस्यास्ति किञ्चिदेवात्र विद्यते ॥ शारीरैर्मानसैश्चैव दुःखैर्दुःखान्तगामिभिः ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਦੇਹਿਕ ਅਤੇ ਮਨਸਿਕ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ (ਪਰਿਣਤੀ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
आयसैः कण्टकैस्तीक्ष्णैस्तप्तैस्तप्तावृता मही ॥ अन्तरिक्षं खगानीकैर्अग्निजिह्वैः समावृतम् ॥
ਧਰਤੀ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਤਿੱਖੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼-ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੋਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 10
पातुकामश्च पानीयं राक्षसैर्नीयते सरः ॥ हंससारससंकिर्णं पद्मोत्पलविभूषितम् ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 11
पातुकामश्च पानीयं सहसा तत्र धावति ॥ सलिलं प्रेक्षते चैव तत्र तप्ततरं तथा
ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤਪਤ, ਅਤਿ ਗਰਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ततः पक्वानि मांसानि राक्षसैः परिणीयते ॥ क्षारोदकेऽपि च तथा क्षिप्यतेऽत्र महाह्रदे
ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖਾਰੇ (ਖ਼ਾਰੀਆ) ਜਲ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तत्र चैव ह्रदे नैका मत्स्याः खादन्ति सर्वशः ॥ ततः कालावसाने तु कथञ्चित्प्रपलायिनः
ਅਤੇ ਉੱਥੇ, ਉਸੇ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਮੱਛੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ—ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
किञ्चिदन्तरमागम्य वेदनार्थाः पतन्ति हि ॥ यातनार्थं पुनस्तत्र मांसं चैवोपजायते
ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਤਰ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੁੜ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯਾਤਨਾ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਸ ਵੀ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शिरस्येवोपविष्टस्य प्रस्थितस्य प्रधावतः ॥ तस्यार्त्तायामवस्थायां दुःखं भवति दारुणम्
ਮਾਨੋ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ—ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਪੀੜਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
करीषगर्त्तस्तत्रैव कुम्भीपाकः सुदारुणः ॥ पद्मपत्राकृतिस्तस्य पेशी तत्र शरीरजः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਲ-ਗਰ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਸ-ਪੇਸ਼ੀ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
पाटयन्ति सुमार्गेण राक्षसाः करपत्रिकाः ॥ निपीड्य दशनै रोषं भीमनादाः सुरोषिताः
ਹੱਥੀਂ ਫੜੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹਨ; ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਉਹ ਜੀਵ ਤੀਬਰ ਰੋਸ਼ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 18
असिपत्रवनं चात्र शृङ्गाटकवनं तथा ॥ तत्र शृङ्गाटकाश्चैव तप्तवालुकमिश्रिताः
ਇੱਥੇ ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਪਤ ਰੇਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 19
श्यामाश्च शबलाश्चैव श्वानस्तेऽत्र दुरासदाः ॥ खादन्ति च सुसंरब्धाः सर्पवृश्चिकसन्निभैः
ਇੱਥੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਬਿਛੂਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 20
कण्टकैः प्रतिकूलैश्च तत्रान्या कूटशाल्मली ॥ कर्षन्ति तत्र चैवैनं यावदस्थ्यवशेषितः
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕੂਟਸ਼ਾਲਮਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਂਟੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚ ਜਾਵੇ।
Verse 21
यद्दुःखं तस्य दुर्बुद्धेः प्रतिकूलं च तस्य यत् ॥ तत्तदोत्पद्यते शीघ्रं यातनार्थाय यत्नतः ॥
ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ—ਉਹੀ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੰਡ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 22
शीतकामस्य वै चोष्णमुष्णकामस्य शीतलम् ॥ सुखकामस्य वै दुःखं सुखं नैवात्र विद्यते ॥
ਜੋ ਠੰਢ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੰਡਕ। ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ—ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 23
छिन्नाश्च शतधाप्येवं ह्यनिशं तैः सहस्रशः ॥ छिन्नाङ्गाः सर्वगात्रेषु सर्वमेव स विन्दति ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ; ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सलिलं च नदीं घोरां व्यालाकीर्णां भयानकाम् ॥ उत्तार्यन्ते च तां प्रेतां यां दृष्ट्वैव भयं भवेत् ॥
ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਦੀ ਹੈ, ਡਰਾਉਣੀ ਜਲਧਾਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਪ-ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਡਰ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
करम्भवालुका नाम शतयोजनमायता ॥ अग्निज्वालासमा घोरा यथा येन स गच्छति ॥
‘ਕਰੰਭਵਾਲੁਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ—ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 26
ततो वैतरणी नाम क्षारोदा तु महानदी ॥ योजनानि तु पञ्चाशदधस्तात्पञ्चयोजनम् ॥
ਤਦੋਂ ‘ਵੈਤਰਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਖਾਰਾ ਤੇ ਦਾਹਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਗਹਿਰਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Verse 27
अगाधपङ्का वै तत्र चर्ममांसास्थिभेदनाः ॥ तत्र कर्कटका घोरा वज्रदंष्ट्रा विशन्ति ताम् ॥
ਉੱਥੇ ਕੀਚੜ ਅਥਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਜ੍ਰ-ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਕੈਂਕੜੇ ਉਸ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
समुत्तीऱ्य तु कृच्छ्रेण तस्माद्योजनकर्दमात् ॥ वसन्त्यत्र धरे केचिच्छून्यागारे निराश्रये ॥
ਉਸ ਯੋਜਨ-ਲੰਬੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ।
Verse 29
यत्र वै मूषिकगणा भक्षयन्ति ह्यनेकशः ॥ मूषकैर्जग्ध गात्रस्तु ह्यस्थिमात्रावशेषितः ॥
ਜਿੱਥੇ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੂਹਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
Verse 30
प्रभाते वायुना स्पृष्टः पुनर्मांसं स विन्दति ॥ शून्यागारप्रवेशात्तु गव्यूतेर्नातिदूरतः ॥
ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ, ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ—ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।
Verse 31
सहकारवनं नाम रौद्रा यत्र च पक्षिणः ॥ निस्त्वगस्थिस्तैः क्रियते निर्मांसश्चैव मानवः
ਸਹਕਾਰਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੰਡ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
संध्याभ्र इव चाभाति प्रदीप्तो नित्यमेव तु ॥ दशयोजनविस्तार्णा अधः शतसमायता
ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ; ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यमचुल्लीति विख्याता गम्भीरा सा त्रियोजनम् ॥ नित्यं प्रज्वलिता सा तु नित्यं धूमान्धकारिता
ਉਹ ‘ਯਮਚੁੱਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
तत्र प्रेतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ प्रक्षिप्यन्ते त्वहोरात्रं राक्षसैर्यमकिङ्करैः
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤਿ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ—ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ, ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
निःशिराजालकश्चैव निरक्षिश्रवणस्तथा ॥ वटवृक्षो नातिदूरे दक्षिणे तु त्रियोजनम्
ਉੱਥੇ ‘ਨਿਃਸ਼ਿਰਾਜਾਲਕ’ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨਿਰਕਸ਼ਿਸ਼੍ਰਵਣ’ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਤੇ ਇੱਕ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ (ਬਰਗਦ) ਹੈ।
Verse 36
मासमेकं वसत्यन्यो तस्यां चुल्ल्यां परिभ्रमन् ॥ ततः शकुनिका नाम वसामेदोवहा नदी
ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਉਸ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਸ਼ਕੁਨਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਵਹਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
एकैकं दुस्तरं घोरं यथापूर्वं यथाक्रमात् ॥ अनुभुङ्क्ते स कृच्छ्रेण दुष्कृती तीव्रवेदनाः
ਹਰ ਇਕ ਯਾਤਨਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਪੀੜਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 38
दश तत्र लताः शूलाः कुम्भीपाकास्त्रयोदश ॥ याति पापमहोरात्रं तस्मिन्नियमितेन तु
ਉੱਥੇ ਦਸ ਲਤਾ-ਰੂਪ ਸ਼ੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਨਿਯਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹੇਠ ਪਾਪੀ ਉਸ ਥਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
राक्षसैर्निरनुक्रोशैर्दुर्निरीक्ष्यैस्ततस्ततः ॥ अङ्गारेषु विधूमेषु शूलप्रोतस्तु पच्यते
ਨਿਰਦਈ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ, ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਤਾ ਹੋਇਆ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
शुष्कोदपाने धूमे च अधःशीर्षोऽवलम्बते ॥ ज्वाल्यते तीक्ष्णतैले तु कटाहे स तु पच्यते
ਸੁੱਕੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ, ਧੂੰਏਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਉਲਟਾ ਟੰਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤਪਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਾਂ, ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
करीषगर्त्ते स पुनः पच्यते मेदवह्निना ॥ एकैकस्मिन्दशाहं च शूलादिषु स पच्यते
ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਲ-ਕੂੜੇ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਹ ਸੂਲਾਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
यातनाः सप्तकास्तस्य निष्क्रान्तस्य त्रियोजने ॥ यतो यमनदी नाम तप्तत्रपुजलोर्मिणी
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੁੱਟਣ ਉਪਰੰਤ, ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਉਸ ਲਈ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਉਥੋਂ ਤੱਕ ਜਿੱਥੇ ਯਮਨਦੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਿਘਲੇ ਟਿਨ ਵਰਗੇ ਤਪਤ ਜਲ ਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
समुत्तीर्य तु कृच्छ्रेण दह्यमानस्त्वचेतनः ॥ ततो मुहूर्त्तं विश्रान्तः किञ्चिदन्तरमागतः
ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ—ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼—ਉਹ ਫਿਰ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
दीर्घिकां मोक्षते कान्तां शीतोदां शीतकाननाम् ॥ सर्वकामान्स लभते भगिनी सा यमस्य तु
ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਲੰਬੇ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਠੰਢਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਵੀ ਸ਼ੀਤਲ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਯਮ ਦੀ ‘ਭੈਣ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 45
भक्ष्यं भोज्यं च सर्वैस्तु पापिभिस्तत्र लभ्यते ॥ स सर्वं विस्मरत्यत्र त्रिरात्रमुषितोऽपि सन्
ਉਥੇ ਸਭ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तत्र वर्षति पर्जन्यस्तत्र तप्तजलं सदा ॥ तत्र कृच्छ्रेण तरति अहोरात्रेण मानवः
ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਤਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
Verse 47
शृङ्गारकवनं नाम तत्र पश्यन्ति शाद्वलम् ॥ नीलमक्षिकदंशैश्च सुव्याप्तं तद्वनं महत्
ਉੱਥੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਕ-ਵਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੀਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਡੰਸਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 48
यैस्तु स्पृष्टश्च दष्टश्च कृमिरूपश्च जायते ॥ प्रेतो वर्षति मांसासृगस्मात्कृच्छ्रात्तु निर्गतः
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ (ਮੱਖੀਆਂ) ਦੇ ਛੂਹਣ ਅਤੇ ਡੰਸਣ ਨਾਲ ਉਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਠਿਨ ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਆਤਮਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 49
ततोऽन्यल्लभते चैव यातनार्थं प्रयत्नतः ॥ ततः पश्यति पुत्रांस्तु महद्दुःखं सुदारुणम्
ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਪਜੇ, ਯਾਤਨਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋਰ ਇਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 50
मातरं पितरं चैव पुत्रान्दारांस्तथा प्रियान् ॥ पुरस्ताद्बध्यमानं स क्रन्दमानमचेतनम्
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਰੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
हा त्राहि त्राहि पुत्रेति क्रन्दमानस्ततस्ततः ॥ लगुडैर्मुद्गरैर्दण्डैर्जानुभिर्वेणुभिस्तथा
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ—“ਹਾ! ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ!”—ਅਤੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਾਠੀਆਂ, ਮੁਦਗਰਾਂ, ਡੰਡਿਆਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
मुष्टिभिश्च कशाभिश्च व्यालैरङ्कगतैरपि ॥ तद्दृष्ट्वा तादृशं दुःखं ततो मोहं स गच्छति
ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਤੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ; ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮੋਹ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
एवमेवात्मकर्माणि पर्यायेण पुनः पुनः ॥ प्राप्नुवन्तीह तेऽत्रैव नरा दुष्कृतकारिणः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ—ਚੱਕਰ ਦਰ ਚੱਕਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ—ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਰਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 54
पातकानि च चत्वारि समाचारेण पञ्चमम् ॥ कृत्वा तानि नरा यान्ति तं देशं पापकािरणः
ਚਾਰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਭ੍ਰਸ਼ਟਤਾ ਰੂਪ ਪੰਜਵਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ—ਪਾਪਕਰਮੀ—ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
तदा वा स्थावरे तेषु जातस्य हि भवेन नरः ॥ क्रमशः स भवेत्प्रेतस्तदा पशुगणेष्वपि
ਫਿਰ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਭਵਾਂਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ गतः स वसति प्रेतो नरके तु पुनःपुनः
ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਸੱਠ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ।
Verse 57
ततो निवृत्तकर्मा तु स्वेदजः सम्भवेत्पुनः ॥ स्वेदजानां ततो नित्यं सर्वसंसारचङ्क्रमात्
ਫਿਰ, ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਸੀਨੇ-ਜਨਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਿੱਤ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ…
Verse 58
ततश्च पक्षिणां योनिं सर्वां सन्तरते पुनः ॥ गयोनाु तु ततो गत्वा पुनर्मानुषतां व्रजेत्
ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
मानुषे शूद्रतां याति लब्ध्वा यदि तु तुष्यति ॥ ततो वैश्यत्वमागच्छेत्कर्मणा अनेन वेष्टितः
ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਫਿਰ ਵੈਸ਼੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 60
वैश्यात्क्षत्रियतां याति तस्माच्च ब्राह्मणो भवेत् ॥ ब्राह्मणत्वमपि प्राप्तः पापकर्मा दुरात्मवान्
ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਾਪਕਰਮੀ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ (ਫਿਰ ਵੀ) ਫਲਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
दुःशिक्षितेन मनसा ह्यात्मद्रोग्धा भवेत् तदा ॥ शरीरेण मानसिकं घोरं व्यसनैरुपपादितम् ॥
ਦੁਰ-ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 62
उपयुक्तो नरो जातः पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ज्ञेयश्च ब्रह्महा कुष्ठी काकाक्षः काकतालुकः ॥
A person is born conditioned by former actions; one should understand that a slayer of a brāhmaṇa is (reborn) as a leper, with crow-like eyes, and with a crow-like palate/tongue.
Verse 63
सुरापः श्यावदन्तश्च पूतिगन्धश्च पापकृत् ॥ राजहा पितृहाचैव सुरापश्चापि यो भवेत् ॥
A drinker of intoxicants becomes one whose teeth are dark and who bears a foul odor—one who has committed sin. Likewise, whoever becomes a killer of a king, a killer of a father, or a drinker of intoxicants (is described in such marked terms).
Verse 64
सुवर्णहर्ता च नरो ब्रह्मघ्नेन समो हि सः ॥ क्वचिच्चात्र विरूपाणां नराणां पापकर्मिणाम् ॥
And a person who steals gold is indeed equal to a slayer of a brāhmaṇa. Here and there, among people who commit sin, there are those who are deformed (as a result).
Verse 65
यावद्भिः कर्मभिस्तैस्तैस्तेषु निर्याणवेश्मसु ॥ छिन्नभिन्नविशस्तानां रुधिरेण समन्ततः ॥
In those ‘houses of execution’ (places of torment), corresponding to the particular deeds performed, the blood of those who are cut, broken, and slaughtered spreads all around.
Verse 66
व्याप्तं महीतलं सर्वमापगाश्चापि निर्गताः ॥ अजस्रं क्लिश्यमानानां क्रन्दतां च सुदारुणम् ॥
ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਵਿਅਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉੱਫਣ ਪਈਆਂ; ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਾਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਉੱਠੀ।
Verse 67
समुत्तस्थौ महानादो हाहाकारसमाकुलः ॥ बध्नतो विविधैर्बन्धैर्घातयन्तश्च दारुणम् ॥
‘ਹਾ ਹਾ’ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ ਗਿਆ।
Verse 68
लौहयष्टिप्रहारैश्च आयुधैश्च सुदारुणैः ॥ छेदनैर्भेदनैश्चोग्रैः पीडनाभिश्च सर्वशः ॥
ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਚੀਰਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 69
श्रान्ताः कर्मकरा दूताः मोहेनायत्तचेतसः ॥ यदा श्रान्ताश्च खिन्नाश्च हन्तारः पापकर्मिणाम् ॥
ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੂਤ, ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਥਕ ਗਏ; ਅਤੇ ਜਦ ਪਾਪਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ (ਯਾਤਨਾਕਾਰ) ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਗਏ,
Verse 70
विज्ञापयेत्तदा दूताश्चित्रगुप्तं महौजसम् ॥
ਤਦ ਦੂਤ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 71
अतीव च बुभुक्षात्र पिपासा चाप्यतीव हि ॥ उष्णमत्युष्णमेवात्र शीतलं चातिशीतलम् ॥
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਹ ਵੀ; ਇੱਥੇ ਗਰਮੀ ਅਤਿ ਤਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਡ ਅਤਿ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਹੈ।
Verse 72
दह्यते छिद्यते चैव विध्यते भिद्यते पथा ॥ पात्यते पीड्यते चैव कृष्यते च विशस्यते ॥
ਉਹ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
उलूकाश्च धनुर्मात्रा वज्रजिह्वास्थिभेदनाः ॥ महाविषा महाक्रोधा दुर्विषह्याः सुदारुणाः ॥
ਅਤੇ ਉੱਲੂ—ਧਨੁਸ਼ ਜਿਤਨੇ ਵੱਡੇ, ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਜੀਭ ਵਾਲੇ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੈਲੇ, ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਸਹਿਣੇ ਔਖੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹਨ।
Verse 74
चुल्लीकुक्षौ तु विश्रान्ता वेगिनी वहते तु सा ॥ तां समुत्तीऱ्य कृच्छ्रेण यातनाः सप्तकाः पुनः ॥
ਚੁੱਲੀ (ਨਦੀ) ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 75
ततः शूलवहो नाम पर्वतः शतयोजनः ॥ निराश्रयः स सत्त्वानामेकपाषाण एव च ॥
ਫਿਰ ‘ਸ਼ੂਲਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਪੱਥਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
Verse 76
तदादिषु च सर्वेषु गुणान्तरपथं गतः ॥ यदा भवति स प्रेतस्तदा स्थावरतां व्रजेत् ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਆਗੇ ਆਦਿ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਚਲ, ਸਥਾਵਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text frames post-mortem suffering as a systematic consequence (karmaphala) of harmful actions, using a graded naraka taxonomy to teach restraint, accountability, and adherence to social-ethical norms; it implies that destabilizing conduct against beings and order ultimately rebounds upon the agent through punitive “administration” (yamakiṅkara, Chitragupta).
No lunar (tithi) or seasonal timings are prescribed. The chapter instead uses duration markers for suffering and transit—ahorātra (day-night cycles), trirātra (three nights), māsam eka (one month), daśāha (ten-day periods), and very long spans such as ṣaṣṭivarṣa-sahasrāṇi/śatāni—to quantify punitive sequences and karmic aftermath.
Although set in infernal space, the chapter’s didactic function supports terrestrial balance (Pṛthivī’s stability) indirectly: by detailing consequences for destructive actions and grave crimes, it promotes behavioral constraints that reduce harm within the living world. The depiction of hostile landscapes (burning sands, corrosive rivers, thorn-forests) operates as a negative mirror of ecological order—an anti-environment that illustrates what results when ethical governance of life and land collapses.
The passage references administrative figures of the afterlife rather than royal genealogies: Chitragupta (as the authority informed by the dūtas), and Yama’s agents (yamakiṅkara). A speaker label “Ṛṣiputra” appears in the transmission, indicating a sage-descendant narrator in the manuscript tradition, but no specific terrestrial dynasty or king-lineage is named in this adhyāya.