Adhyaya 193: Naciketas’ Journey to Yama’s Abode and the Eulogy of Truthfulness
Nāciketasya Yamālaya-gamanaṃ satya-stutiś ca
Ethical-Discourse (Satya-dharma) with Afterlife Topography (Yamālaya inquiry)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਦਾਹਰਨ ਰੂਪ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਯਮਾਲਯ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਉੱਦਾਲਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਚਿਕੇਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉੱਦਾਲਕ ਨਾਚਿਕੇਤ ਨੂੰ ਯਮ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਚਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਯ-ਸਤੁਤੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਿਕ ਕ੍ਰਮ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੱਤ੍ਯ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 193
Verse 1
अथ नचिकेतः प्रयाणवर्णनम् ॥ लोमहर्षण उवाच ॥ व्यासशिष्यं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ द्वारदेशे समासीनं कृतपूर्वाह्निकक्रियम्
ਹੁਣ ਨਚਿਕੇਤ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ—ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ—ਦੁਆਰ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀਨ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਵੇਖਿਆ।
Verse 2
अश्वमेधे तथा वृत्ते राजा वै जनमेजयः ॥ ब्रह्मवध्याभिभूतस्य दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
ਜਦ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ—ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रायश्चित्तं चरित्वैवमागतो गजसाह्वयम् ॥ उपगम्य महात्मानं जाह्नवीतीरसंश्रयम् ॥
ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਗਜਸਾਹ੍ਵਯ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਇਆ; ਫਿਰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
Verse 4
ऋषिं परमसंपन्नं वैशम्पायनमञ्जसा ॥ कर्मणा प्रेरितस्तेन चिन्ताव्याकुललोचनः ॥
ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਪਰਮ-ਸੰਪੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 5
कुरूणां पश्चिमो राजा पश्चात्तापेन पीडितः ॥ व्यासशिष्यमुपागम्य प्रश्नमेनमपृच्छत ॥
ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਰਾਜਾ, ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 6
जनमेजय उवाच ॥ भगवञ्जायते तीव्रं चिन्तयानस्य सुव्रत ॥ कर्मपाकफलं यस्मिन्मानुषैरुपभुज्यते ॥
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਗਵਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੀਬਰ ਚਿੰਤਾ ਉਠਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ?”
Verse 7
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कीदृशं तु यमालयम् ॥ किं प्रमाणं च किं रूपं कथं गत्वा स पश्यति ॥
“ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਯਮ ਦਾ ਆਲਯ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ?”
Verse 8
न गच्छेयं कथं विप्र प्रेतराज्ञो निवेशनम् ॥ धर्मराजस्य धीरस्य सर्वलोकानुशासिनः ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—ਧੀਰ ਧਰਮਰਾਜ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਕ ਹੈ—ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਜਾਵਾਂ?
Verse 9
सूत उवाच ॥ एवं पृष्टो महातेजास्तेन राज्ञा द्विजोत्तमः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं राजानं जनमेजयम् ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 10
पावनीं सर्वपापानां प्रवृत्तौ शुभकारिणीम् ॥ इतिहासपुराणानां कथां वै विदुषां प्रियाम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
कश्चिदासीत्पुरा राजन् ऋषिः परमधार्मिकः ॥ उद्दालक इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪਰਮਧਾਰਮਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਦਾਲਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।
Verse 12
तस्य पुत्रो महातेजा योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥ नाचिकेत इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਨਾਚਿਕੇਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।
Verse 13
तेन रुष्टेन शप्तोऽभूत्पुत्रः परमधार्मिकः ॥ गच्छ शीघ्रं यमं पश्य मम क्रोधेन दुर्मते ॥
ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮੂਰਖ-ਮਤੀ! ਮੇਰੇ ਰੋਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ।”
Verse 14
क्षणेनान्तरहितो जातः पितरं प्रत्युवाच ह ॥ विनयात्पृष्टतो वाक्यं भावेन च समन्वितम् ॥
ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਬਚਨ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰੇ।
Verse 15
मा भूद्वाक्यं च ते मिथ्या धार्मिकस्य कदाचन ॥ गमिष्यामि पुरं रम्यं धर्मराजस्य धीमतः ॥
“ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ। ਮੈਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 16
इह चैव पुनस्तावदागमिष्ये न संशयः ॥
“ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 17
तथेत्युक्त्वा महातेजाः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ “ਤਥਾਸਤੁ”, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 18
पितोवाच ॥ एकस्त्वमसि वत्सश्च नान्यो बन्धुर्विधीयते ॥ अधर्मं चानृतं चास्तु त्वकीर्तिर्वापि पुत्रक ॥
ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਭੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ…”
Verse 19
अप्रवृत्तस्त्वसम्भाष्यो योऽहं मिथ्या प्रयुक्तवान् ॥ त्वां वै धर्मसमाचारमभिधानॆन शप्तवान् ॥
“ਮੈਂ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਗੱਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਝੂਠ ਵਰਤ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ (ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ) ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।”
Verse 20
अहं पुत्र न सद्वादी न क्षमे धर्मदूषितम् ॥ मम त्वं हि महाभाग नित्यं चित्तानुपालकः ॥
“ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈਂ (ਮੇਰੀ ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਦਾ ਪਾਲਕ)।”
Verse 21
धर्मज्ञश्च यशस्वी च नित्यं क्षान्तो जितेन्द्रियः ॥ शुश्रूषुरनहंवादी शक्तस्तारयितुं मम ॥
“ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੈਂ; ਸਦਾ ਖ਼ਿਮਾ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ—ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ—ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਨ/ਉਧਾਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।”
Verse 22
याचितस्त्वं मया पुत्र गन्तुं वै तत्र नार्हसि ॥
“ਪੁੱਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ (ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ)।”
Verse 23
यदि वैवस्वतो राजा तत्र प्राप्तं यदृच्छया ॥ रोषेण त्वां महातेजा विसृज्येन्न कदाचन ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਵੈਵਸਵਤ ਉੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡੇਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 24
विनश्येयमहं पश्य कुलसेतु-विनाशनः ॥ धिक्कृतः सर्वलोकेन पापकर्ता नराधमः ॥
ਵੇਖੋ—ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੁਲ-ਸੇਤੂ (ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੜੀ) ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਂਗਾ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਣਗੇ—ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ।
Verse 25
नरकस्य पूदिताख्या दुःखेन नरकं विदुः ॥ पुतित्राणं भवेत् पुत्रादिहेष्यति परत्र च ॥
ਉਹ ‘ਪੂਦਿਤਾ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਰਕ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਲਈ ‘ਤ੍ਰਾਣ’—ਰੱਖਿਆ/ਉਧਾਰ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
हुतं दत्तं तपस्तप्तं पितरश्चापि पोषिताः ॥ अपुत्रस्य हि तत्सर्वं मोघं भवति निश्चयः ॥
ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਿਆ—ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
शुश्रूषावान्भवेच्छूद्रो वैश्यो वा कृषिजीवनः ॥ सस्यगोप्ता तु राजन्यो ब्राह्मणो वा स्वकर्मकृत् ॥
ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 28
पुत्रेण लभते जन्म पौत्रेण तु पितामहः ॥ पुत्रस्य च प्रपौत्रेण मोदते प्रपितामहः ॥
ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ (ਪੁਨਰ) ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੌਤਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਪਰਪੌਤਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
न हास्यामिति वत्स त्वां मम वंशविवर्धनम् ॥ याच्यमानः प्रयत्नेन तत्र गन्तुं न चार्हति ॥
‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ, ਵਤਸ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।’ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 30
वैशम्पायन उवाच ॥ एवं विलपमानं तं पितरं प्रत्युवाच ह ॥ हृष्टपुष्ट वपुर्भूत्वा पुत्रः परमधार्मिकः ॥
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ—ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ—ਹਰਖਿਤ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 31
पुत्र उवाच ॥ न विषादस्त्वया कार्यो द्रक्ष्यसे मामिहागतम् ॥ दृष्ट्वा च तमहं देवं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ…
Verse 32
आगच्छामि पुनश्चात्र न भयं मेऽस्ति मृत्युतः ॥ पूजयिष्यति मां तात राजा त्वदनुकम्पया ॥
ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 33
सत्ये तिष्ठ महाभाग सत्यं च परिपालय ॥ सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੂੰ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ। ਸਤ੍ਯ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਲੰਘਣ ਲਈ ਨੌਕਾ।
Verse 34
सूर्यस्तपति सत्येन वातः सत्येन वाति च ॥ अग्निर्दहति सत्येन सत्येन पृथिवी स्थिता
ਸਤ੍ਯ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਅਡਿੱਗ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 35
उदधिर्ल्लङ्घयेन्नैव मर्यादां सत्यपालितः ॥ मन्त्रः प्रयुक्तः सत्येन सर्वलोकहितायते
ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਮੰਤ੍ਰ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
सत्येन यज्ञा वर्त्तन्ते मन्त्रपूताः सुपूजिताः ॥ सत्येन वेदा गायन्ति सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः
ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜੇ ਜਾ ਕੇ। ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਵੇਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਯ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 37
सत्येन सर्वं लभते यथा तात मया श्रुतम् ॥ न हि सत्यमतिक्रम्य विद्यते किञ्चिदुत्तमम्
ਹੇ ਤਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਵਸਤੂ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 38
देवदेवेन रुद्रेण वेदगर्भः पुरा किल ॥ सत्यस्थितेन देवानां परित्यक्तो महात्मना
ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ—ਸੱਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ—ਵੇਦਗਰਭ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
दीक्षां धारयते ब्रह्मा स तेनैव सुयन्त्रितः ॥ और्वेणाग्निस्तथा क्षिप्तः सत्येन वडवामुखे
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ੍ਯ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਔਰਵ ਅਗਨੀ ਵਡਵਾਮੁਖ (ਸਮੁਦਰੀ) ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
संवर्तेन पुरा तात सर्वे लोकाः सदैवताः ॥ देवानामनुकम्पार्थं धृता वीर्यवता तदा
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸੰਵਰਤ (ਪ੍ਰਲਯ) ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਕੰਪਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ।
Verse 41
पाताले पालयन् सत्यं बद्धो वैरोचनो वसन् ॥ वर्द्धमानो महाशृङ्गैः शतशृङ्गो महागिरिः
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਵੈਰੋਚਨ ਪੁੱਤਰ (ਬਲੀ) ਬੱਝਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਮਹਾਗਿਰਿ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, (ਇਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ)।
Verse 42
स्थितः सत्ये महाविन्ध्यो वर्द्धमानो न वर्द्धते ॥ सर्वं चराचरमिदं सत्येन श्रीयते जगत्
ਸੱਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਵਿੰਧ੍ਯ—ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਭੀ—ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ, ਸੱਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 43
गृहधर्माश्च ये दृष्टा वानप्रस्थाश्च शोभिताः ॥ यतीनां च गतिः शुद्धा ये चान्ये व्रतसंस्थिताः
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ; ਯਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਮਾਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ॥ अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 45
सत्येन पालयते धर्मो धर्मो रक्षति रक्षितः ॥ तस्मात् सत्यं कुरुष्वाद्य रक्ष आत्मानमात्मना
ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ, ਜਦੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਅਪਣਾ; ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 46
ऋषिपुत्रो महातेजा सत्यवागनसूयकः ॥ प्राप्तश्च परमं स्थानं यत्र राज्ञो यमस्य तु
ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ—ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ—ਉਸ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 47
वैशम्पायन उवाच ॥ शृणु राजन् पुरावृत्तां कथां परमशोभनाम् । धर्मवृद्धिकरीं नित्यां यशस्यां कीर्तिवर्ध्धिनीम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਯਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 48
मिथ्याभिशंसिनं तात यथेष्टं तारयिष्यति ॥ रोषेण हि मृषावादी निर्दयः कुलपांसनः
ਹੇ ਤਾਤ, ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਝੂਠੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਤਿਵੇਂ ਤਰ ਜਾਵੇਗਾ; ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਕਲੰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 49
तपो वा विपुलं तप्त्वा दत्त्वा दानमनुत्तमम् ॥ अपुत्रो नाप्नुयात्स्वर्गं यथा तात मया श्रुतम्
ਹੇ ਤਾਤ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਅਤੁੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 50
सत्यं गाति तथा साम सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ सत्यं स्वर्गश्च धर्मश्च सत्यादन्यन्न विद्यते
ਸੱਚ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਵੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 51
एवमुक्त्वा हृष्टपुष्टः स्वेन देहेन सुव्रत ॥ तपसा प्राप्तयोगस्तु जितात्मा कृतसंयमः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਪ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds satya (truthfulness) as the highest sustaining principle: it presents satya as the basis for dharma, the efficacy of mantras and yajñas, and the stability of the world’s order. Nāciketas’ acceptance of the curse functions as an exemplar of preserving truthful speech and disciplined conduct even under distress.
No explicit tithi, māsa, or seasonal markers are specified in the provided passage. The narrative references a long dīkṣā of twelve years (dvādaśa-vārṣikī dīkṣā) undertaken as expiation, which is a durational (chronological) marker rather than a calendrical one.
Environmental balance is implied through cosmological ethics: satya is described as what upholds the earth’s stability (pṛthivī sthitā) and maintains boundaries (e.g., the ocean not transgressing its maryādā). This frames moral truthfulness as a principle that preserves terrestrial order and prevents destabilization—an early ecological-ethical linkage expressed through cosmic governance.
The chapter references King Janamejaya of the Kuru lineage, the sage Vaiśaṃpāyana (Vyāsa’s disciple), the sage Uddālaka, and his son Nāciketa; it also invokes Yama (Dharmarāja/Vaivasvata) as the ruler of the dead. Additional named figures appear as exempla within the satya-stuti (e.g., Rudra, Brahmā, Auruva, Saṃvarta, Virocana), functioning as cultural-mythic authorities rather than a continuous genealogy.