Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)
Pitṛyajña-śrāddhotpatti-nirṇayaḥ
Ritual-Manual (Śrāddha/Antyeṣṭi) with Cosmological Frame and Ethical-Discourse on Grief
ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪૃਥਿਵੀ (ਧਰਣੀ) ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਗੁਪਤ ਤੱਤ—ਫਲ, ਵਿਧੀ, ਉਤਪੱਤੀ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਆਦਿ ਅੰਧਕਾਰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਨੁ–ਹਰ ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਿਮੀ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਅਤ੍ਰੇਯ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਧੀ-ਭੰਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼੍ਟੀ/ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਸਮਾਂ, ਦਾਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ), ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਾਲ ਮੰਤ੍ਰਯੁਕਤ ਮਧੁਪਰਕ, ਤੀਰਥ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਆਸ਼ੌਚ ਨਿਯਮ—ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 187
Verse 1
अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਰਤੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਇਹ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਬਾਕੀ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਦੱਸੋ।
Verse 3
पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸੋਮਦੱਤ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਯਾ ਲਈ ਨਿਕਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।
Verse 4
को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥
ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਕੀ ਹੈ?
Verse 5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੋ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ।
Verse 6
मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ; ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 7
कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 8
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਮੇਤ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 9
सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ—ਇਕੱਲਾ, ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਕੇ—ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਪਰਯੰਕ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਯੁਗ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗ ਬੀਤ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
Verse 11
धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਪੰਜ ਸੌ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਵਾਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਮਿਨੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ।
Verse 12
यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥
ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ—ਜਾਣਨ ਲਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ: ਮੈਂ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਾਂ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ।
Verse 13
क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਕਮਲਗਰਭ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ)।
Verse 14
एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ।
Verse 15
सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ—ਵਿਸ਼ਣੁ-ਮੂਲ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼।
Verse 16
तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥
ਮੈਂ ਵਟਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਾਲਕ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਚੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ।
Verse 17
वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ, ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ‘ਵਡਵਾਮੁਖ’ (ਘੋੜੀ ਦਾ ਮੁਖ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 18
विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
ਤਦਨੰਤਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 19
एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥
ਮੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਕਮੰਡਲੁ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 20
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ/ਉਧਾਰ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 21
बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः
ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਰਾਜਕ/ਯੋਧਾ ਵਰਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨਿਕਲੇ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 22
देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮੇ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਅਸੁਰ—ਸਾਰੇ—ਤਪ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 23
दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्
ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਅਸੁਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤਪ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਧਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 24
तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना
ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਦ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਨਮੇ।
Verse 25
निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः
ਨਿਮੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਤ੍ਰੇਯ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਮਾਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸੀ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਨਿਧਾਨ।
Verse 26
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਕੁੱਲ ਤੇਤੀ (33) ਹਨ; ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 27
एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः
ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਉਹ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ।
Verse 28
वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ! ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्
ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 30
निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत
ਫਿਰ ਨਿਮੀ ਨੇ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਉਸ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਲੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 31
तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी
ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ—ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 32
स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ—ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉਸ ਲਈ ਭੋਜਨ-ਅਰਪਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ।
Verse 33
यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਭੱਖਣਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਾਜ਼ਾ ਪਕਵਾਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਉਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 34
आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ (ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 35
सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਵਾਰ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੇ ਸ਼ਾਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 36
पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ! ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਲਈ ਅਗ੍ਰ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਹਾ।
Verse 37
एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਭਾਵ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਠਾ) ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵੋਤਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਕਰਮ ਉਪਾਸਿਆ।
Verse 38
एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਆਸਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 39
नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः
ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ, ਉੱਪਰੋਂ ਚੇਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਵਾਲਾ; ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ—ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 40
उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ; ਦੇਹ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ।
Verse 41
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥
ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 42
संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰੇ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਕਤ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਮਨ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਏ।
Verse 43
एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਰਾਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੰਬਦਾ ਸੀ।
Verse 44
कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥
ਪਰ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: “ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?”
Verse 45
निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥
“ਨਿਵਾਪ-ਕਰਮ ਤਾਂ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ—ਸਨੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਰ ਬੈਠਾ।”
Verse 46
किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥
“ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ-ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ।
Verse 47
पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਤਃ-ਸੰਧਿਆ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਗ ਆਇਆ, ਤਦ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 48
पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਆਤ੍ਰੇਯ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ।
Verse 49
धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥
“ਧਿਕ ਹੈ ਭਾਗ੍ਯ ਨੂੰ; ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ; ਧਿਕ ਹੈ ਬਲ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਧਿਕ ਹੈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੀਵਨ—ਅਰਥਾਤ ਪੁੱਤਰ—ਮੈਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 50
नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪੂਤਿਕਾ” ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ/ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪੌਤਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਾਮਹ ਲਾਭਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः
‘ਧਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।’ ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 54
जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्
ਉਹ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਮਨੋਹਰ, ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
Verse 55
तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्
ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 56
नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਚ੍ਯਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 57
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति
ਪੰਡਿਤ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਜਾਂ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੋਈ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਚਲਾ ਗਿਆ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ।
Verse 58
अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे
ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਵਿੱਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 59
देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते
ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਮਨੁੱਖ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਸਾਰੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਕਾਲ ਦੀ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च
ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਲ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ—ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਯੰਤਾ) ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।
Verse 61
तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्
ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ—ਸੁਭਾਗੀ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ—ਜਿਸ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 62
मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति
ਮ੍ਰਿਤਿਉ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 63
नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः
ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਿਮੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਇਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ (ਨਾਰਦ ਦੇ) ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 64
अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः
ਅਹੋ! ਮੁਨਿਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਹੋ! ਧਰਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ! ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਮਧੁਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾਈ ਹੈ।
Verse 65
प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते
ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ੋਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਨੇਹ ਬੱਝ ਗਿਆ ਸੀ—ਮੈਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 67
पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्
ਫਿਰ ਮੈਂ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਦર્ભਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਭਾਵ (ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਦਕ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ।
Verse 68
शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज
ਪਰ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ; ਅਤੇ (ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ) ਇਹ ਆਰ੍ਯਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਸਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਨਹੀਂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਅਕੀਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्
ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਇਹ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 70
भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज
ਮੈਂ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਤੀਬਰ ਭਯ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਓ।’
Verse 71
अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਨਿਮੀ ਧਿਆਨ ਲਈ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 72
कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂਲ ਜਨਕ—ਬਾਰੇ ਗਹਿਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 73
पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ: “ਹੇ ਨਿਮੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਪ-ਧਨ।”
Verse 74
पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥
‘ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਧਰਮ ਇਕੋ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੁ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 75
कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥
ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ—ਉਹ ਧਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਸੀ। ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ, ਨਾਰਦ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਸ ਰੀਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।
Verse 76
श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ; ਤਾਂ ਜੋ ਦਾਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 77
मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥
ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥
ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਚਿਟੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ।
Verse 79
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥
ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਜਨਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੁਆਰਾ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 80
सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗੇ ਮਨੁੱਖ ਅਲਪ-ਆਯੁ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 81
सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥
ਤਾਮਸ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਤ্তਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਤਮਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨਰਕ, ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ-ਸਮਾਨ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥
ਕ੍ਰੂਰ, ਡਰਪੋਕ, ਵਿਸਾਦੀ, ਹਿੰਸਕ, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ਾਚਿਕ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਮਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 83
तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥
ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸਿਕ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 84
प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥
ਬਲਵਾਨ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ; ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਰਾਜਸਿਕ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 85
क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥
ਖਿਮਾਵਾਨ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਤਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਤ्तਵਿਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 86
एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਸ਼ੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 87
शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥
ਸ਼ੋਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਜਾ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 88
त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਸ਼ਸ਼ੋਕ ਹੋ ਜਾ।
Verse 89
मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥
ਮੋਹ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 90
स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ।
Verse 91
कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਕਣ্ঠ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਡਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਬਿਛੌਨੇ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਯਾਦ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 92
वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥
ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵ’—ਦੁਇਜਾਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 93
परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥
ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਗੋ-ਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 94
अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਵਰਗਾ ਰਸ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਿਲਬਿਸ਼—ਪਾਪਕਰਮ—ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 95
पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰ ਕੇ।
Verse 96
दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਵਿਹਵਲ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰਯਾਣ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 97
मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਸਰਬਤ੍ਰ ਮੁਕਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਧੁਪਾਰਕ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 98
मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ‘ਓਂ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ, ਸਰਵੋਤਮ ਮਧੁਪਾਰਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਹ ਦਾਹ (ਤਾਪ-ਪੀੜਾ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।’
Verse 99
एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਜ्ञਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 100
महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥
ਮਹਾਨ ਵਨਸਪਤੀ (ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲੈ ਕੇ, ਘੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਹ-ਸ਼ੋਧਨ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 101
तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च
ਉਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਿਧਿ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 102
तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
ਤੀਰਥ-ਜਲ ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ; ਗਯਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ਸ਼ਿਲਾ-ਉੱਚਯਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ/ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 103
कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ—ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਤੇ ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 104
गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा
ਗੰਡਕੀ, ਭਦ੍ਰਨਾਮਾ ਨਾਮ ਦੀ (ਨਦੀ), ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਬਲਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਹ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੌਂ ਵਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਰਕ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਵੀ।
Verse 105
पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ।
Verse 106
प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा
ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤਾ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਦੇਹ ਰੱਖੇ; ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਰ ਕਰੇ।
Verse 107
दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्
ਅਗਨਿਮੁਖ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੈ ਕੇ, ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 108
धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਅਗਨੀ! ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸਾੜ; ਇਹ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 109
एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜ੍ਵਲਮਾਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਗਾਏ।
Verse 110
चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्
ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ! ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧੋ ਕੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਵੇ।
Verse 111
मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥
ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੌਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਕਰਮ (ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ) ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
Verse 112
निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥
ਮਾਇਆ-ਮਈ ਨੀਂਦ ਬਣਾਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਦੇ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਧਾਰিণੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ।
Verse 113
चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥
ਮੈਂ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਮੀ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 114
तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥
ਫਿਰ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਧੁਪਰਕ ਦਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 115
कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥
ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ/ਘੋਰ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ—ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ—ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 116
मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥
ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਧਿਆਨ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, शीਘ੍ਰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਦੇ।’
Verse 117
शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥
ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੇਟਦਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਫਲ ਭੱਖਦਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 118
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥
ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਕਲਪ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।
Verse 119
कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥
ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ‘ਉਹ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ?’ ਤਦ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਦਿ ਸੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 120
तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥
ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਦ ਨੇ ‘ਸੁਆਗਤ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 121
भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥
ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਲਾ ਭਰ ਆਈ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਹਾਏ ਭਰਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਜਤ ਨਾਲ ਪਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
Verse 122
ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥
ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਤਪ-ਧਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦਾ—ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 123
सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥
ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਅਧਿਕਾਰ/ਅੰਤਰ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹੀ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The text frames śoka (grief) as a destabilizing force that erodes dharma, memory, and discernment, and it pairs this critique with an ethical-ritual response: channeling loss into regulated pitṛyajña/śrāddha and disciplined conduct. Nārada’s counsel emphasizes universal mortality under kāla and interprets human dispositions through the guṇas, encouraging restraint and dharma-oriented action rather than improvised or fear-driven rites.
A specific calendrical marker appears when Atreya’s ritual reflection is linked to Māgha-māsa and a dvādaśī (12th lunar day). The procedural sections also mark transitions by sandhyā (twilight rites), the moment of prāṇa-viyoga (death), and immediate post-death periods (aśauca) during which deva-karmas are restricted.
By staging the instruction as Pṛthivī’s inquiry and embedding ritual order within cosmogony, the chapter presents social-ritual regulation as part of maintaining terrestrial stability. The repeated appeal to rivers, tīrthas, and water-based purification (including mental recollection of sacred waters) functions as an ecological-ritual map: human death practices are tied to landscapes and hydrological systems, implying that ethical life and end-of-life rites are integrated with the stewardship and sacralization of Earth’s waters and regions.
The narrative references Nimi (as progenitor context), the sage Atreya (identified as a descendant within Nimi’s lineage), and Nārada as the instructing sage. It also includes cosmogonic figures—Brahmā (Padmagarbha/Pitāmaha) and the triadic deity model (Brahmā–Viṣṇu–Hara)—and a varṇa-origin account (kṣatra from arms, vaiśya from thighs, śūdra from feet) used to situate ritual authority and social function.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.