Varaha Purana 180.121 — Adhyaya 180, Shloka 121

The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity

Devanagari script

वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।

Transliteration

vepathuḥ koṭarākṣaś ca pṛṣṭhalagnalaghūdaraḥ || ūrucarmāsthiruk trasto jṛmbhamāṇo bhṛśaṁ kṛśaḥ |

Translation

ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੋਖਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੇਟ ਛੋਟਾ ਜੋ ਪਿੱਠ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਚਮੜੀ ਢਿੱਲੀ ਲਟਕਦੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦਾ—ਅਤਿ ਕ੍ਰਿਸ਼।

Word by Word

• वेपथुः: trembling (a tremor)
• वेपथुः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वेपथु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Nominative singular)

• कोटर-अक्षः: sunken-eyed
• कोटर-अक्षः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कोटर (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘कोटराणि अक्षी यस्य’/‘कोटराक्ष’ (hollow/sunken-eyed) used adjectivally

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• पृष्ठ-लग्न-लघु-उदरः: with a small belly stuck to the back (very emaciated)
• पृष्ठ-लग्न-लघु-उदरः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पृष्ठ (प्रातिपदिक) + लग्न (प्रातिपदिक) + लघु (प्रातिपदिक) + उदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; बहुव्रीहिः—‘पृष्ठे लग्नं लघूदरं यस्य’ (one whose small belly clings to the back)

• ऊरु-चर्म-अस्थि-रुक्: having pain in thighs, skin, and bones
• ऊरु-चर्म-अस्थि-रुक्: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक) + चर्म (प्रातिपदिक) + अस्थि (प्रातिपदिक) + रुक् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘ऊरुचर्मास्थिषु रुक्’ (pain in thighs/skin/bones)

• त्रस्तः: terrified
• त्रस्तः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रस् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन

• जृम्भमाणः: yawning
• जृम्भमाणः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: जृम्भ् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ/शानच् (present participle/शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन

• भृशम्: excessively
• भृशम्: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• कृशः: emaciated
• कृशः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन

Speaker

Varāha (default framework; speaker not explicit in fragment)

Varaha Avatara Context

Varaha Avatara Context: {"is_varaha_focus":false,"aspect_highlighted":"None","boar_form_detail":"None","earth_interaction":"None"}

Bhu Devi Dialogue

Bhu Devi Dialogue: {"is_dialogue":false,"speaker_role":"instructor","bhu_devi_state":"None","key_question":"None"}

Mathura Mandala

Mathura Mandala: {"is_mathura_related":false,"specific_site":"None","parikrama_context":"None","krishna_connection":"None"}

Dharma Shastra

Dharma Shastra: {"has_dharma_rule":false,"topic":"None","instruction_summary":"None","karmic_consequence":"None"}

Vrata Mahatmya

Vrata Mahatmya: {"has_vrata":false,"vrata_name":"None","tithi_month":"None","promised_fruit":"None"}

Cosmic Boar Symbolism

Cosmic Boar Symbolism: {"has_symbolism":false,"symbolic_interpretation":"None","yajna_varaha_imagery":"None","vedantic_connection":"None"}

Philosophical Teaching

Philosophical Teaching: {"has_teaching":true,"teaching_type":"moral causality","core_concept":"अधर्म/पाप-कर्मणां फलरूपेण देह-मानसिक-क्षयः, भयः, असहायता च अनुभूयते।","practical_application":"कर्म-शुद्ध्यर्थं दान-श्राद्ध-प्रायश्चित्तादि तथा संयम-आचरणं; परपीडा-त्यागः।"}

Subject Matter

Subject Matter: ["Ethics","Narrative Morality","Embodied Suffering"]

Verse Rasa

Primary Rasa: karuṇa

Secondary Rasa: bhayānaka

Geographic Context

Type: None

Cross References

Related Themes: Varāha Purāṇa: नरक/प्रेत-लक्षण-वर्णन-प्रकरण (अध्याय-सन्दर्भः अज्ञातः)

Visual Art Cues

Visual Art Cues: {"scene_description":"अत्यन्त-कृशः पुरुषः/प्रेतः—वेपमानः, कोटराक्षः, पृष्ठलग्न-लघूदरः, ऊरु-चर्म-लम्बनं, अस्थि-रुक्, त्रस्तः, जृम्भमाणः—दुःख-यातना-प्रधानं चित्रणम्।","item_prompts":["हollow eyes (कोटराक्ष)","कृश देह, अस्थि-उभार","कम्पन/वेपथु-भंगिमा","भय-व्यक्त मुख","अल्प-वस्त्र/धूसर देह-रङ्ग","अन्धकार-परिसर/यातना-भूमि"],"kerala_mural_prompt":"केरल-म्यूरल: सीमित-रङ्ग, तीक्ष्ण-रेखाः, करुण-भय-भाव-युक्त मुख, पृष्ठभूमौ गाढ-नील/कृष्ण-छाया।","tanjore_prompt":"तंजावूर: स्वर्ण-आभरण-त्याग; मन्द-स्वर्ण-उपयोग केवल सीमारेखायाम्, मुख्यं धूसर-रङ्ग-देह, नाटकीय-भंगिमा।","mysore_prompt":"मैसूर: सूक्ष्म-रेखांकन, यथार्थ-देह-क्षय-लक्षण, मृदु-छाया-प्रयोग, करुण-प्रधान।","pahari_prompt":"पहाड़ी: सरल-रेखा, हल्का-रङ्ग, एकाकी-पीडित आकृति, पृष्ठभूमौ शून्य-भूमि/वन-छाया।"}

Audio Atmosphere

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"करुण-भय-प्रबोधक","suggested_raga":"Bhairavi","pace":"मन्द","voice_tone":"गम्भीर, करुण, थोड़ी कठोरता सहित"}

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Narrative
• Sanskrit Poetics
• Sanskrit Philology

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It showcases Purāṇic descriptive style (lakṣaṇa-based portrayal) used to convey moral or karmic consequence through embodied imagery.

Which geographic location is identified?

No geographic location is mentioned in this descriptive fragment.

What is the primary ethical instruction?

While not explicit, such portrayals commonly function as cautionary imagery regarding the consequences of harmful actions or neglect of discipline.