Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ? ਨਾਲ ਹੀ ਗੌਰੀ ਤੋਂ ਗਣਪਤੀ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

ਆਦਿਤ੍ਯ, ਚੰਦਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ; ਅਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ—(ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ)।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ੰਭੂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਫਿਰ ਇਹ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

ਅਤੇ ਹੋਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਭੋਜਨ-ਅਰਪਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਤਿਥੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇਹ ਯਜਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਮਯ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜ਼ ਸਮੇਤ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣਮਯ ਹੈ। ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭੋਗੇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਹਾਭੂਤ ਦੇ ਖ਼ੁਬਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ‘ਏਤਚ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਤਦ ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਉੱਠੀ—ਕੋਟੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਨਾਦਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦਹਨ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

ਉਹ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਤੱਤ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਭਿਆਨਕ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਕਾਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

ਤਦ ਸ਼ਬਦ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਵ੍ਯੋਮ (ਆਕਾਸ਼) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਵਾਯੂ ਵੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇਜ (ਅੱਗ) ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜ ਗਿਆ।

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ, ਉਗ੍ਰ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮ (ਆਕਾਸ਼) ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ (ਵ੍ਰਿੱਧਤਰ) ਹੋ ਗਈ।

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

ਚਾਰਾਂ (ਤੱਤਾਂ) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਵੀ ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

ਅਤੇ ਉਹ ਘਣਤਾ (ਕਾਠਿਨ੍ਯ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਉਹ ਮਹਾ ਅੰਡ—ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਨ।

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਹਨ-ਸੁਭਾਵੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਉੱਭਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾ।” ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ।”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਅਮਰ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਭਾਗ’ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਤੋਂ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

ਹੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ), ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ‘ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ’ ਹੈਂ।

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ’; ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੋ, ਤੂੰ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਬਣ।

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ‘ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ’ ਨਾਮ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘ਦ੍ਰਵਿਣ’ ਨੂੰ ‘ਬਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ‘ਦ੍ਰਵਿਣ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦ੍ਰਵਿਣੋਦਾਸ’ (ਧਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ) ਬਣਿਆ।

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਦੀ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਤਨੂਨਪਾਤ੍’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਜੰਮੇ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ‘ਜਾਤਵੇਦਾ’ ਹੋਵੇ।

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

ਆਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਨਾਰਾਸ਼ੰਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਓ।

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘ਅਗਸ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਬਗਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਅਗਸਤ’ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ‘ਅਗਨੀ’ ਬਣੋਗੇ।

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ਧਮਾ’ ‘ਭਰਨ’ ਦਾ ਬੋਧਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ‘ਇਧਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦ/ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ‘ਇਧਮ’ ਕਹਲਾਓਗੇ।

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਯੱਗ ਦੇ ਕਰਤਾ! ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਗੇ।