Adhyaya 178: Ritual Observance for Reciting the Deeds of Śatrughna (Remembrance of the Slaying of Lavaṇa)
Śatrughnacarita-śravaṇa-vidhiḥ (Lavaṇāsura-vadha-smaraṇam)
Ritual-Manual (Vratavidhi) with Itihāsa-Allusion
ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਪੁੰਨਕਰਮ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਥਾ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਿਆਨਕ ਅੰਨਮ-ਉਗ੍ਰ ਲਵਣਾਸੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ-ਚਰਿਤ ਦਾ ਪਾਠ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੀਰਘ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 178
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शत्रुघ्नेन पुरा घोरो लवणः सूदितो यथा ॥ द्विजानुग्रहकामार्थमन्नमुग्रस्वरूपिणम् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਲਵਣ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 2
द्वादश्यां मार्गशीर्षस्य उपोष्य नियतः शुचिः ॥ यः करोति वरारोहे शत्रुघ्नचरितं यथा ॥
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ-ਚਰਿਤ ਦਾ ਪਾਠ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—
Verse 3
द्विजानां प्रीणनं कृत्वा स्वधान्नपटुभोजनैः ॥ लवणस्य वधादेव शत्रुघ्नस्य शरीरिके ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅੰਨ-ਵਸਤ੍ਰਾਦਿ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਵਣ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 4
हर्षस्तु सुमहान्जातो रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ अयोध्यायाः समायातो रामः सबलवाहनः ॥
ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਹर्ष ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 5
महोत्सवं च कर्तुं स शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ सीतामाग्रहणीं प्राप्य मथुरां लवणान्तकः ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਲਈ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਸੀਤਾਮਾਗ੍ਰਹਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਲਵਣ-ਅੰਤਕ (ਲਵਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ) ਮਥੁਰਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 6
एकादश्यां सोपवासः स्नात्वा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ कृत्वा महोत्सवं तत्र कुटुम्बसहितः पुरा ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਹੋਤਸਵ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 7
तस्मिन्मुक्त्वा यथाकामं ब्राह्मणान्वै प्रतर्प्य च ॥ तस्मिन्नहनि तत्रैव यः कुर्यात्स महोत्सवम् ॥
ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 8
सर्वपापविनिर्मुक्तः पितृभिः सह मोदते ॥ स्वर्गलोके चिरं कालं यावत्स्थित्यन्तजन्मनः ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical order through dvijānugraha: merit is generated by disciplined fasting, narrative remembrance, and materially sustaining learned communities via brāhmaṇa-feeding. Social reciprocity (supporting custodians of learning), ancestral continuity (pitṛ association), and self-regulation (niyama, śauca) are presented as the core moral-ritual logic.
The observance is anchored in Mārgaśīrṣa: fasting/recitation is prescribed on dvādaśī, with a preparatory ekādaśī upavāsa, bathing (snāna), and a mahotsava conducted in that temporal window.
While not explicitly ecological, the chapter implicitly ties terrestrial well-being to regulated consumption and redistribution of food (anna): the narrative contrasts a destructive, food-devouring force with a social practice of feeding and ritual restraint. Read through Pṛthivī-centered ethics, it models governance of appetite and communal provisioning as stabilizing forces for life on Earth.
Śatrughna is central, with Rāma referenced as returning to Ayodhyā and participating in celebratory framing. Lavaṇa appears as the antagonist whose death is commemorated. Mathurā and the epithet Lavaṇāntaka locate Śatrughna within a recognizable North Indian epic-cultural geography.