Adhyaya 176: The Māhātmya of Kṛṣṇagaṅgodbhava, Kāliñjara, and the Five Sacred Baths: The Tale of Pāñcāla and Tilottamā

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ पञ्चानां तु कनिष्ठो यः पञ्चालो ब्राह्मणात्मजः ॥ वाणिज्यभाण्डमादाय समूहस्य प्रसङ्गतः

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੰਜ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ—ਪਾਂਚਾਲ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਵਪਾਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ।

Verse 2

सार्थेन निष्ठितः सोऽथ धनवान् रूपवांस्ततः ॥ क्रमेण ते सर्वदेशान् विषयान् पर्वतान् नदीः

ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਰਵਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 3

आक्रम्य तत्र सम्प्राप्ता यत्र सा मथुरा पुरी ॥ आवासं कारयामासुः प्रभूतयवसेन्धने

ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਠਿਕਾਣੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਇੰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਸੀ।

Verse 4

तस्मिन्स्थाने स पाञ्चालः प्रातस्तु पुरुषैः सह ॥ तस्मिंस्तीर्थवरे स्नाप्य वस्त्रालङ्कारभूषितः ॥ ऐश्वर्यमदभावेन यानेन महता तदा

ਉਸ ਥਾਂ ਪਾਂਚਾਲ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਦ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯਾਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 5

कौतुकार्थं ततो गत्वा देवं गर्त्तेश्वरं तदा ॥ तिलोत्तमायास्तद्रूपं दृष्ट्वा मोहवशं गतः

ਕੌਤੁਹਲ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਤਦੋਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵ ਗਰੱਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 6

धात्रेयिकायास्तस्याश्च बहुमानपुरःसरम् ॥ वस्त्राणि बद्धरूपाणि कटकानां शतानि च

ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੰਗਣਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।

Verse 7

हारा रत्नमयास्तद्वद्ददौ लोभविमोहितः ॥ ददावगुरुसारं च सकर्पूरं सचन्दनम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਭ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਭੀ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਾਰ, ਕਪੂਰ ਸਮੇਤ, ਤੇ ਚੰਦਨ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 8

देवतादर्शनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः

ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ,

Verse 9

तस्या गृहवरे तत्र वसति स्म दिनेदिने ॥ प्रहरार्धे दिने जाते ततः स्वशिबिरं ययौ

ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ; ਜਦ ਦਿਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪਹਿਰ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 10

एवं तु कुर्वतस्तस्य मासषट्कं ततो गतम् ॥ अथैकदा समायातः स्नातुं तत्र सुमन्तुना ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸੁਮੰਤੂ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ।

Verse 11

स्वाश्रमस्थेन दृष्टः स कृमियुक्तः समागतः ॥ कृमयो रोमकूपेभ्यः पतमानाऽनेकशः ॥

ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਆਇਆ ਸੀ; ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੀੜੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 12

यावत्स्नानं स कुरुते पतते राशिमात्रकः ॥ स्नाने कृते नश्यति च सुरूपश्चाभिजायते ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਢੇਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 13

एवं सुमन्तुना दृष्टमाश्चर्यं बहुवासरम् ॥ सुमन्तुस्तर्कयामास कोऽयं कस्यात्मजो युवा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ: ‘ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ?’

Verse 14

इति चिन्तासमायुक्तस्तमपृच्छद्विशङ्कितः ॥ कस्त्वं कस्यासि सुभग का जातिः कश्च ते पिता ॥

ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ? ਤੂੰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਜਾਤ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?’

Verse 15

किं करोṣi दिवरात्रौ ब्रूहि त्वं पृच्छतो मम ॥ पाञ्चाल उवाच ॥ पाञ्चालो ब्राह्मणसुतो वाणिज्यं च समाश्रितः ॥

“ਤੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਦੱਸ।” ਪਾਞਚਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਪਾਞਚਾਲ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਪਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 16

दक्षिणापथदेशाच्च मथुरायां समागतः ॥ निशामुषित्वा शिबिरे प्रातस्तीर्थं समाश्रितः ॥

ਦੱਖਿਣਾਪਥ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੈਂ ਮਥੁਰਾ ਆਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 17

स्नात्वा महेश्वरं दृष्ट्वा त्रिगर्तेश्वरसंज्ञितम् ॥ कालिञ्जरं भवत्पादौ गच्छामि शिबिरं ततः ॥

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕਾਲਿੰਜਰ ਨੂੰ—ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵੱਲ—ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਬਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 18

सुमन्तुरुवाच ॥ आश्चर्यं तव देहेऽस्मिन्नित्यं पश्यामि निःसृतम् ॥ अस्नाते कृमिसंपूर्णं स्नाते निर्मलवर्चसम् ॥

ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ: ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨ੍ਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।”

Verse 19

कालिञ्जरस्य संस्पर्शाच्छुद्धं देहं च दृश्यते ॥

ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 20

निरूप्य कथयास्माकं यत्ते प्रच्छन्नकिल्बिषम्

ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 21

तीर्थमाहात्म्याभवं च दृष्ट्वा पृच्छामि ते हितम् ॥ इति तस्य मुनेः श्रुत्वा त्रिकालज्ञस्य भाषितम्

ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਲੋਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ…

Verse 22

किञ्चिन्नोवाच पृष्टोऽपि एवमेव गतः पुनः ॥ तस्यामासीत्तस एकान्ते तां तु पप्रच्छ सादरम्

ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ; ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 23

का त्वं कस्यासि सुभगे कश्च देशः प्रियंवदे ॥ किं तत्कारणमुद्दिश्य वसस्यत्र सुखं सदा

ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਕੁਲ ਦੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ?

Verse 24

इति निर्बन्धतः पृष्टा किञ्चिन्नोवाच तं प्रति ॥ पुनःपुनश्च पप्रच्छ सा प्रोवाच न किञ्चन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ।

Verse 25

किञ्चित्कालं समास्थाय तेनोक्तं हि प्रियां प्रति ॥ त्यक्ष्यामि हि प्रियान्प्राणान्यदि सत्यं न वक्ष्यति

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੇਂਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪਿਆਰੇ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।’

Verse 26

निर्बन्धं तस्य तज्ज्ञात्वा दुःखेनोवाच तं प्रति ॥ पितरौ भ्रातरश्चेति देशं ज्ञातिं ततः कुलम्

ਉਸ ਦੀ ਹਠ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: ‘ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਹਨ,’ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼, ਜਾਤਿ-ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਵੰਸ਼ ਦੱਸਿਆ।

Verse 27

पाञ्चालनगरी रम्या गङ्गायाश्चोत्तरे तटे ॥ तस्यां तौ पितरौ मह्यं वसतश्च यदृच्छया

ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਞਚਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तस्मिन् स्थाने पितुर्मह्यं पञ्च पुत्रा मया सह ॥ जातास्तेषामहं षष्ठी कनिष्ठा विधवाऽभवम्

ਉਸੇ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਛੇਵੀਂ—ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ—ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ।

Verse 29

योऽसौ कनिष्ठको भ्राता मम ज्येष्ठश्च पञ्चमः ॥ बाल एव गतो देशं धनतृष्णाप्रलोभितः

ਮੇਰਾ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ—ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸੀ—ਧਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 30

तस्मिङ्गतेऽथ पितरौ कालधर्ममुपेयतुः ॥ तीर्थेऽस्मिन्नस्थिपातार्थमहं सार्थैः सहागता ॥

ਉਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ (ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਏ)। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਈ।

Verse 31

अत्र स्नानपरा नित्यं देवब्राह्मणवन्दनम् ॥ कुर्वन्ती वशमापन्ना आसां यस्या ममेदृशम् ॥

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪਰਾਏ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 32

नीता नरकमत्युग्रं मया पापिष्ठया भृशम् ॥ एवं सा तस्य तत्सर्वं कथयित्वा तिलोत्तमा ॥

ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਹਾ-ਪਾਪਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੱਕੀ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਿਲੋਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

Verse 33

रुरोद सुस्वरं दीना स्मृत्वा पूर्वं कुलं वरम् ॥ विलप्य बहुधा रात्रौ संस्मृत्य स्वं विचेष्टितम् ॥

ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਈ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਦੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ। ਰਾਤ ਭਰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 34

तस्याः विलपितं श्रुत्वा स्त्रीजनः स तदागतः ॥ सान्त्वयामास तां बालां कि भद्रे रुदितं तव ॥

ਉਸ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ: “ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

Verse 35

आश्रिता कुलटाधर्मं कुलनाशो मया कृतः ॥ कुलद्वये च पुरुषा एकविंशतिसंख्यया ॥

ਵੇਸ਼ਿਆ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪੁਰਖ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।

Verse 36

एतच्छ्रुत्वा स पाञ्चाल्यो मूर्च्छितो धरणीं गतः ॥ ताः स्त्रियस्तां समाश्वास्य पाञ्चाल्यं परिवार्य च ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਾਂਚਾਲੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 37

ततस्तेन सवृत्तान्तं कथितं च कुलं महत् ॥ तिलोत्तमासहायानां स्त्रीणामग्रे सविस्तरम् ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਲੋਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 38

ततः स विमना जातो अगम्यागमनेन च ॥ प्रायश्चित्ते मतिरभून्निर्विण्णस्य दुरात्मनः ॥

ਫਿਰ ਅਗਮ੍ਯ ਦੇ ਗਮਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨਿਰਾਸ, ਦੁਰਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੱਲ ਮੁੜੀ।

Verse 39

ब्रह्महा च सुरापश्च ब्राह्मणो यदि जायते ॥ प्रायश्चित्तं विनिर्दिष्टं मुनिभिर्देहनाशनम् ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ-ਨਾਸ (ਮਰਨ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ) ਹੈ।

Verse 40

मातरं गुरुपत्नीं च स्वसारं पुत्रिकां वधूम् ॥ गत्वा तु प्रविशेदग्निं नान्या शुद्धिर्विधीयते ॥

ਮਾਂ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਧੀ ਜਾਂ ਨੂੰਹ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ।

Verse 41

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्त्रीघ्नश्च गुरुतल्पगः ॥ अगम्यागमनं कृत्वा एषां स समतामियात् ॥

ਜੋ ਨਿਸ਼ਿਧ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

इति श्रुत्वा तु पाञ्चाली ज्येष्ठभ्रातरमेव तम् ॥ द्विजेभ्यः प्रददौ सर्वमङ्गलग्नं विभूषणम् ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਨੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵੇਲੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਹਿਣੇ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 43

रत्नं वस्त्रं धनं धान्यं यत्किञ्चित्तत्र संस्थितम् ॥ तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्त्वाशेषं ददौ धनम् ॥

ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ—ਰਤਨ, ਕੱਪੜੇ, ਧਨ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ—ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

कालिञ्जरस्य भूषार्थमारामार्थं विशेषतः ॥ कृष्णगङ्गोद्भवे तीर्थे चितां कृत्वा विधानतः ॥

ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਰਾਮ (ਉਦਿਆਨ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਗੰਗਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ ਗਈ।

Verse 45

आत्मनश्च विशुद्ध्यर्थं प्रजज्वाल हुताशनम् ॥ इति निश्चित्य तत्रैव स्नात्वा देवं प्रणम्य च ॥

ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਹਵਨਾਗਨੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ; ਇਹ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 46

मरणायोपयोग्यानि कृत्वा कर्माणि तत्र च ॥ माथुरान्स समाहूय दत्त्वा दानानि सर्वशः ॥

ਉੱਥੇ ਮਰਨ-ਯੋਗ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਥੁਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਵੰਡੇ।

Verse 47

क्रीत्वा ग्रामांश्च तत्रैव ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ ईशावास्यं जपं दिव्यं जापकेभ्यः शृणोति च ॥

ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਖਰੀਦ ਕੇ ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਜਾਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠਿਤ ਈਸ਼ਾਵਾਸ੍ਯ ਦੇਵਿਕ ਜਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।

Verse 48

तेभ्योऽपि प्रददौ द्रव्यं सत्रार्थं च विभागशः ॥ और्ध्वदैहिकभागार्थं कल्पयित्वा यथाविधि ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।

Verse 49

स्नात्वा तीर्थे च कृष्णस्य देवं दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥ कालिञ्जरस्य पूजार्थं सत्रार्थं परिकल्प्य च ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

Verse 50

देवालयं च तत्रैव कृत्वा सन्दिश्य सार्थकान् ॥ सुमन्तोः प्रवरस्याथ पादौ जग्राह धर्मवित् ॥

ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਦੇਵਾਲਯ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਧਰਮ-ਵਿਦ ਪੁਰਖ ਨੇ ਪ੍ਰਵਰ ਸੂਮੰਤੁ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜੇ।

Verse 51

देव ज्ञानं च ते दिव्यमद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ अगम्यागमनादेव पापं जातं मम प्रभो ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਰੋਮਾਂਚ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਅਗਮ੍ਯ ਸੀ, ਉਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ।

Verse 52

आगतोऽहं यदारभ्य मथुरायां ततो गुरो ॥ भगिन्या सह संयोगे जातोऽयं कुलनाशकः ॥

ਹੇ ਗੁਰੂ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਮਥੁਰਾ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਉਥੇ ਭੈਣ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੁਲ-ਨਾਸਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

त्वया निर्मलदृष्ट्या च वीक्षितोऽहं पुरा मुने ॥ कृमयो मम गात्रात्तु निर्गच्छन्तो हि नित्यदा ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਕੀੜੇ ਸਦਾ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 54

कृष्णगङ्गाप्रभावेण पुनर्निर्मलतां गतम् ॥ तत्सर्वं हि त्वया दृष्टं पृष्टश्चाहं पुनः पुनः ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਸੀ।

Verse 55

अनुज्ञां देहि भो स्वामिंस्तव पादौ नमाम्यहम् ॥ विश्राव्य तस्य तत्पापं चितां दीप्य घृतोक्षिताम् ॥

ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 56

प्रवेष्टुकामं तत्राग्नौ खे प्रोवाचाशरीरिणी ॥ मैवं कार्षीः साहसं च विपाप्मानौ यतश्च वाम् ॥

ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਠ ਨਾ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਪਾਪ ਹੋ।”

Verse 57

कस्माद्वा कस्य सन्त्रासान्मरणे कृतनिश्चयौ ॥ यत्र कृष्णस्य सञ्चारः क्रीडितं च यथासुखम् ॥

ਤੁਸੀਂ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ? ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

चक्राङ्कितपदा तेन स्थानं ब्रह्मसमं शुभम् ॥ अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥

ਉਸ ਦੇ ਚੱਕਰ-ਅੰਕਿਤ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

तीर्थे च यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥ द्वावेतौ च यथावश्यं गङ्गासागरसम्गमे ॥

ਪਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਵਜ੍ਰ-ਲੇਪ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਯਮ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

सकृदेव नरः स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि सर्वाण्येवाभिषेचनात् ॥

ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਅਭਿਸੇਚਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ (ਮਾਨੋ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

तत्पञ्चतीर्थस्नानेन समं नास्त्यत्र संशयः ॥ एकादश्यां च विश्रान्तौ द्वादश्यां सौकरे तथा ॥

ਇੱਥੇ ਪੰਚਤੀਰਥ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। (ਇਹ) ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੌਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 62

त्रयोदश्यां नैमिषे च प्रयागे च चतुर्दशीम् ॥ कार्त्तिक्यां पुष्करे चैव कार्त्तिकस्य सितासिते ॥

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 63

कालेष्वेषु नरः स्नात्वा सर्वपापं व्यपोहति ॥ मथुरायां च तीर्थेभ्यो विश्रान्तः पञ्चतीर्थके ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ—ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਪੰਚਤੀਰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ (ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

Verse 64

कृष्णगङ्गा दशगुणं लभते च दिनेदिने ॥ ज्ञातोऽज्ञातो वा अपि यत्पापं समुपार्जितम् ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਗੰਗਾ ਵਿੱਚ (ਫਲ) ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—

Verse 65

सुकृतं दुष्कृतं चापि मथुरायां प्रणश्यति ॥ वराहेण पुरा चेदं पृथिव्यै कथितं शुभम् ॥

ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 66

तीर्थानां गुणमाहात्म्यं महापातकनाशनम् ॥ सर्वदेवमयो योऽसौ सर्ववेदमयस्तथा ॥

ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗੁਣ-ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵੇਦਾਂ-ਮਯ ਵੀ ਹੈ।

Verse 67

अनन्तश्चाप्रमेयश्च यस्य चान्तो न विद्यते ॥ यस्य श्रोत्रैकदेशे तु आकाशो लेशमात्रकः ॥

ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਦੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਕੇਵਲ ਰੇਸ਼ਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 68

विलीनो ज्ञायते नैव तस्य देवस्य का कथा ॥ तथा नयनयोः प्रान्ते तेजो लीनं न दृश्यते ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਤੇਜ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 69

निःश्वासे च विलीनोऽसौ वायुर्नष्टो न दृश्यते ॥ खुराग्रेषु तथा लीनाः समुद्राः सप्त च प्रभोः ॥

ਉਸ ਦੇ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਵਾਯੂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਅਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਲੀਨ ਹਨ।

Verse 70

दृश्यन्ते स्वेदसङ्काशा नाममात्रा यथा पुरा ॥ रोमकूपान्तरे लग्ना सशैलवनकानना

ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਗਏ—ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਅੰਦਰ ਚਿਮੜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 71

नष्टा पृथ्वी न लभ्येत तस्माद्देवात्तु कोऽधिकः ॥ सोऽत्र तीर्थपरित्राणं कुर्वन्देवः स्वयं प्रभुः

ਜੇ ਧਰਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ—ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

वराहः संस्थितः साक्षात्पुराणं येन सूचितम् ॥ पृथिव्याः सर्वसन्देहान् स्फोटयामास योऽव्ययः

ਵਰਾਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਥਿਤ ਸੀ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 73

नवम्यां ज्येष्ठ शुक्लस्य स्नात्वा गङ्गोदके नरः ॥ सूकरे तु त्रिरात्रं च मानवो दीपदः सकृत्

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ—ਸੂਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 74

दत्त्वा दानं यथाशक्ति सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ कालिञ्जरे च द्वादश्यां स्नात्वा सम्पूज्य देवताम्

ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਜਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ…

Verse 75

द्वादशादित्यसङ्काशो विमाने च समास्थितः ॥ विष्णुना समनुज्ञातो विष्णुलोके महीयते

ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਨਸਥ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

वराह उवाच ॥ एवं सुखदशब्देन देववाण्या प्रचोदितः ॥ पाञ्चालसंज्ञकस्तत्र सुमन्तुं पर्यपृच्छत

ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਵਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਪਾਞਚਾਲ ਨਾਮਕ ਨੇ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 77

अस्मद्गुरुः पिता त्वं च ब्रूहि किं करवाणि वै ॥ पावकालम्भनं मे स्यादुताहो तीर्थसेवनम्

ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਹੋ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ; ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਕੀ ਮੈਂ ਅਗਨਿ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਾਂ, ਜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ?

Verse 78

त्रिरात्रं कृच्छ्रपाराक चान्द्रायणमथापि वा ॥ तव पादाङ्किते वापि स्थित्वा मोक्षमवाप्नुयाम्

ਕੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰਾਂ, ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਪਾਰਾਕ, ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ? ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮੈਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ?

Verse 79

आकाशभारती यत्तु तत्सत्यं नानृतं क्वचित् ॥ मया प्रत्यक्षतः पूर्वं तव गात्रेषु पातकम्

ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਵਾਣੀ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

Verse 80

दिनेदिने च स्नानात्प्राक् प्रतिगच्छति नित्यशः ॥ आश्रमे त्वं स्थितश्चात्र निर्मलश्च शशी यथा ॥

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਤੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 81

तिष्ठोपरमितः पापाद्यावৎकालं च जीवसि ॥ इयं तु भगिनी पापादुपावृत्ता सती परम् ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੁ। ਪਰ ਇਹ ਭੈਣ, ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹਟਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਤ ਸਕੀ ਹੈ।

Verse 82

कृष्णगङ्गोद्भवस्यापि तथा कालिञ्जरस्य च ॥ सूकरस्य च माहात्म्यं यथा ते वर्णितं पुरा ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਗੰਗਾ-ਉਦਭਵ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਿੰਜਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਸੂਕਰ ਦਾ ਵੀ ਜੋ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 83

यः शृणोति वरारोहे श्रद्धया परया युतः ॥ पठति प्रातरेवापि न स पापेन लिप्यते ॥

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 84

सप्तजन्मकृतं पापं तस्य सर्वं व्यपोहति ॥ फलं च गोशतस्यापि दत्तस्य समवाप्नुयात् ॥ अमृतत्वं च लभते स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

ਉਹ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

स्नात्वा तीर्थे समीपे च कृष्णगङ्गोद्भवे सदा ॥ एवं नित्यं प्रसक्तो हि करोति द्रव्यगर्वितः ॥

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਗੰਗਾ-ਉਦਭਵ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਹੀ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

अस्ति किञ्चिन्महत्पापं तव प्रच्छन्नसम्भवम् ॥ अस्यां तीर्थप्रभावेण स्नानाद्गच्छति दूरतः ॥

ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਹੈ ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 87

दुर्भिक्षपीडिते राष्ट्रे गतौ तौ दक्षिणापथम् ॥ नर्मदादक्षिणे कूले ब्राह्मणानां पुरोत्तमे ॥

ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੱਖਿਣਾਪਥ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 88

तैस्तै रुपायैर्विविधैर्जीवयित्वा च तं नरम् ॥ लब्धप्राणं तु तं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्मोहकारणम् ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 89

पाञ्चालोऽपि विधानॆन नमस्कृत्य मुनिं गुरुम् ॥ सुमन्तुं च महाभागमुपविश्याग्रतश्च सः ॥

ਪਾਂਚਾਲ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 90

तत्सत्यं मम सञ्जातमगम्यागमपातकम् ॥ तत्पापस्य विशुद्ध्यर्थं देहत्यागं करोमि वै ॥

ਇਹ ਸੱਚ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਾਪ। ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 91

असिकुण्डे सरस्वत्यां तथा कालिञ्जरस्य च ॥ पञ्चतीर्थाभिषेकाच्च यत्फलं लभते नरः ॥

ਅਸਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਜਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਅਤੇ ‘ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ’ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ—ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ,

Verse 92

तस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापविवर्जितः ॥ तत्क्षणादेव जायेत नात्र कार्याविचारणा ॥

ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਪਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 93

सगतिश्च विपापा च भविष्यति न संशयः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं प्रभावस्तीर्थस्य मथुरायां वसुन्धरे ॥

ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।