Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ—‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਜ਼ਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 2

पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਉਹ ਸੰਜ਼ਿਆ ‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ’ (ਵਿਸ਼ਰਾਮ) ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਿਆ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।”

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉੱਜਯਿਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।”

Verse 4

पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥

“ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”

Verse 5

सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥

“ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਸੌਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।”

Verse 6

पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥

“ਉਹ ਨਿੱਤ ਪਾਪਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਪਾਪੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ—ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਸਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।”

Verse 7

गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥

ਸਵਯੰਭੂ (ਸਵੈ-ਜਨਮ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥

ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 10

अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥

ਉਹ ਅੰਧੇ ਕੂਏਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਵਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 11

तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥

ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼-ਘਾਤਕ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਾਰਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 12

तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥

ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 13

बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥

“ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਠ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ।”

Verse 14

येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

“ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥

ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਤੂੰ ਜਾ—ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝ ਕੇ ਲੈ; ਕਾਰਵਾਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ।”

Verse 16

निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥

“ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਭੱਖਿਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗਾ।”

Verse 17

दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ, ਦਇਆ ਕਰੋ; ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 18

केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥

“ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?” ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 19

तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥

ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਤੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੱਸ, ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”

Verse 20

आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥

“ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਲਾਭ ਕਰਾਂ?” ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।”

Verse 21

मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥

“ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਰਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੋ ਤੂੰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਉਸ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਹ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂ।”

Verse 22

तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥

ਉਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਤੂੰ ‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 23

कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥

“ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਦੱਸ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼।” ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉੱਜਯਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”

Verse 24

कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖੜਾ ਸੀ—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ, ਧਰਮ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ।

Verse 25

विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥

ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਗਈ।

Verse 26

सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ’ ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਸੁਣਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਮਹਾਬਾਹੁ ਜਨਾਰਦਨ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ—ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 27

विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

ਉਹ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ’ ਪਿਆ। ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 28

पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥

ਭੱਜਦਿਆਂ ਉਹ ਤਦ ਘੋਰ ਅੰਧੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 29

अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥

ਅਨਾਚਾਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰੀ, ਓਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।

Verse 30

एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥

“ਇੱਕ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼।” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮਾਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।