Adhyaya 164: The Efficacy of Circumambulating Annakūṭa (Govardhana)

Verse 1

अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूराद्योजनद्वयम् ॥

ਹੁਣ ਅੰਨਕੂਟ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੋਵਰਧਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਨੇੜੇ ਹੀ—ਦੋ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ।

Verse 2

ह्रदं तत्र महाभागे द्रुमगुल्मलतायुतम् ॥ चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि च शुभानि च ॥

ਉਥੇ, ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ! ਇੱਕ ਹ੍ਰਦ ਹੈ ਜੋ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ।

Verse 3

ऐन्द्रं पूर्वेण पार्श्वेन यमतीर्थं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे वारुणं तीर्थं कौबेरं चोत्तरेण तु ॥

ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਐਂਦ੍ਰ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਰੁਣ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੌਬੇਰ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 4

तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया ॥ तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्दृढ व्रतः ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਯਥੇਚ্ছਾ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਥੇ ਹੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ‘ਤੇ, ਜੋ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 5

मोदते शक्रलोके तु सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥ दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥

ਸਾਰੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਯਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 6

यमस्य भवनं गत्वा मोदते कृतनिश्चयः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥॥ यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्रैव वारुणं तीर्थमासाद्य स्नानमाचरेत्॥

ਯਮ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਯਮਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਵਾਰੁਣ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 7

वारुणं भवनं गत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ तथात्र मुञ्चते प्राणान् कामक्रोधविवर्जितः॥

ਵਾਰੁਣ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਕਲੰਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ।

Verse 8

वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्र मध्ये च यः स्नाति क्रीडते स मया सह॥

ਵਾਰੁਣ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥ स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮਾਨਸੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ।

Verse 10

अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति॥ सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥

ਅੰਨਕੂਟ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਉਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰੇ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ, ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ…

Verse 11

दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश्च राजसूयफलṃ भवेत्॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः॥

ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ…

Verse 12

तत्फलं प्राप्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा॥ गोवर्धनं परिक्रम्य दृष्ट्वा देवं परं हरिम्॥

ਉਹੀ ਫਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹਰਿ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ…

Verse 13

राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

पृथिव्युवाच॥ परिक्रमोऽन्नकूटस्य विधिना क्रियते कथम्॥ प्रभावगुणमाहात्म्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥

ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨਕੂਟ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।”

Verse 15

श्रीवराह उवाच ॥ मासि भाद्रपदे या तु शुक्ला चैकादशी शुभा ॥ गोवर्धने सोपवासः कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणाम् ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੋਵਰਧਨ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ।

Verse 16

स्नात्वा मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ ॥ गोवर्धनं प्रसाद्यैवं हरिं चाचलमूर्द्धनि ॥

ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਉਪਰੰਤ ਮਾਨਸਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 17

पुण्डरीकं ततो गच्छेत्कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य पुण्डरीकमथार्च्य च ॥

ਫਿਰ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੰਡਰੀਕ ਦੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 18

तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां धूतपाप्मा न संशयः ॥

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम् ॥ गोहत्या पूर्वसंलग्ना उत्तीर्णा तत्र दूरतः ॥

ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੋਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

स्नानाद्गच्छति सा क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ अन्नकूटस्य सान्निध्ये तीर्थं शक्रविनिर्मितम् ॥

ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ/ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅੰਨਕੂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 21

तत्र कृष्णेन पूजार्थमिन्द्रस्य विहतो मखः ॥ महदिन्द्रस्य चोत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ॥

ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉੱਠਾਣ ਹੋਇਆ, ਭੱਖਣ-ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 22

कृत्वा तुष्टिकरान्साक्षादिन्द्रेण सह संकथा ॥ इन्द्रस्य वर्षतोऽत्यन्तं तासां पीडाकरं जलम् ॥

ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।

Verse 23

तासां गवां रक्षणाय धृतो गिरिवरस्तदा ॥ सोऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः ॥

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ‘ਅੰਨਕੂਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 24

देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः ॥ पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा ॥

ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀਤਾ।

Verse 25

तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत् ॥ ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम् ॥

ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਦੰਬ-ਖੰਡ ਨਾਮਕ ਕੁੰਡ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 26

स्नात्वा पितॄन्समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेद्देवगिरिं शतबाहुसमुच्छ्रितम् ॥

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਗਿਰੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸੌ ਬਾਹਾਂ ਜਿਤਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 27

कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत् ॥ गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥

ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਅੱਗੇ) ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਜਾਵੇ।

Verse 28

अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम् ॥

ਜਿੱਥੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ ਸੀ—ਫਿਰ ਇਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪੀ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—

Verse 29

कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम् ॥ वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम् ॥

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਤੇ ਏਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 30

वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः ॥ तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥

‘ਇਹ ਬਲਦ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਰਿਸ਼ਟ ਪਾਪੀ ਪੁਰਖ ਹੈ।’ ਉੱਥੇ ਰਾਧਾ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ।

Verse 31

स्वनाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थमदूरतः ॥ राधाकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥

ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਨੇੜੇ ਹੀ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ‘ਰਾਧਾਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ।

Verse 32

अरिष्टराधाकुण्डाभ्यां स्नानात्फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां नात्र कार्या विचारणा ॥

ਅਰਿਸ਼ਟ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਰਾਧਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 33

गोनरब्रह्महत्यायाः पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ तीर्थं हि मोक्षराजाख्यं नृणां मुक्तिप्रदायकम् ॥

ਗੋਨਰ-ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਮੋਖ਼ਸਰਾਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इन्द्रध्वजोच्छ्रयं यत्र पूर्वस्यां दिशि वै कृतम् ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੰਦਰਧਵਜ (ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਵਜ) ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 35

ततो हरो निवेद्याशु यात्राफलमनुत्तमम् ॥ चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके ॥

ਤਦੋਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੁਰੰਤ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੰਚਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

समाप्य तीर्थयात्रां च रात्रौ जागरणं तथा ॥ गोवर्धने च कर्तव्यं महापातकनाशनम् ॥

ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम् ॥ द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः ॥

ਫਿਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवṃ कुरुते नरः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः ॥ गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨਾ—ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम् ॥ यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते ॥

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਅੰਨਕੂਟ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਓਹੀ ਕ੍ਰਮ ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 41

स्नातस्तत्र तदा कृष्णो वृषं हत्वा महासुरम् ॥ वृषहत्यासमायुक्तः कृष्णश्चिन्तान्वितोऽभवत् ।

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਹਾਸੁਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼-ਹਤਿਆ’ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 42

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ अन्नकूटं ततः प्राप्य तस्य कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥

ਹੁਣ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਨਕੂਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 43

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ कुण्डं चाप्सरसं नाम प्रसन्नसलिलाशयम् ॥

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਆਪਸਰਸਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।

Verse 44

यत्र स्नानाद्दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत् ॥ महादेवं ततो दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा फलं लभेत् ॥

ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

इन्द्रध्वजमिति ख्यातं तीर्थं चैवातिमुक्तिदम् ॥ तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥

ਇਹ ਤੀਰਥ “ਇੰਦਰਧਵਜ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।