Adhyaya 161: The Efficacy of the Sacred Forests: The Merit of Pilgrimage to Mathurā’s Twelve Groves
Devavanaprabhāvaḥ (Mathurā-dvādaśa-vana-yātrā-māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse (Karmic Consequence)
ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪૃਥਿਵੀ (ਧਰਣੀ) ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹਨ, ਦੁਖਦਾਈ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਮਥੁਰਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ-ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ, ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਵਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਧਾਰੀ ਵਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 161
Verse 1
अथ देववनप्रभावः ॥ धरण्युवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः ॥ का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः
ਹੁਣ ਦੇਵਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ, ਮੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਗਤੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਹੈ?’
Verse 2
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम् ॥ प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे
‘ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਹ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾਂ ਕਰਕੇ—ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ (ਉਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ।’
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम् ॥ नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਵੀ ਮਥੁਰਾ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
मथुरावासिनो ये च तीर्थानां चोपसेवकाः ॥ वनानां दर्शको वाथ मथुराक्रमकोऽपि वा ॥
ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—
Verse 5
एषां मध्ये कृतं यैश्च एकं च शतमोजसा ॥ न ते नरकभोक्तारः स्वर्गभाजो भवन्ति ते ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਬਲ ਨਾਲ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰ—ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
आदौ मधुवनं नाम द्वितीयं तालमेव च ॥ वनं कुन्दवनं चैव तृतीयं वनमुत्तमम् ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਧੁਵਨ ਨਾਮਕ ਵਨ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਤਾਲਵਨ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਵਨ ਕੁੰਦਵਨ ਨਾਮਕ ਹੈ।
Verse 7
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ पञ्चमं वै बहुवनं षष्ठं भद्रवनं स्मृतम् ॥
ਚੌਥਾ ਕਾਮ੍ਯਕਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਵਨ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਬਹੁਵਨ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਭਦ੍ਰਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ महावनं चाष्टमं तु सदैव च मम प्रियम् ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ! ਸੱਤਵਾਂ ਵਨ ‘ਖਾਦਿਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ‘ਮਹਾਵਨ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 9
लोहर्गलवनं नाम नवमं पातकापहम् ॥ वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥
ਨੌਵਾਂ ‘ਲੋਹਰਗਲਵਨ’ ਨਾਮਕ ਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਸਵਾਂ ‘ਬਿਲਵਵਨ’ ਨਾਮਕ ਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ।
Verse 10
यथाक्रमेण ये यात्रां वनानां च जितेन्द्रियाः ॥ करिष्यन्ति वरारोहे इन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ! ਜੋ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਣਗੇ, ਉਹ ਇੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
एकादशं तु भाण्डीरं द्वादशं वृन्दका वनम् ॥ एतानि ये प्रपश्यन्ति न ते नरकभोगिनः ॥
ਗਿਆਰਵਾਂ ‘ਭਾਂਡੀਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਵਾਂ ‘ਵ੍ਰਿੰਦਕਾ’ ਵਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ-ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical recovery for dharma-averse individuals through a combination of karmic logic and place-based practice: association with Mathurā—residing there, serving its tīrthas, or undertaking disciplined viewing/circumambulation of its forests—is presented as a remedial pathway that mitigates naraka-related suffering and redirects karmic outcomes toward svarga.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, ṛtu) are stated in the provided verses. The instructions emphasize actions (vāsa, tīrtha-upasevā, darśana, kramaṇa, yātrā) and personal discipline (jitendriyatā) rather than calendrical timing.
Through Pṛthivī’s role as interlocutor and the focus on vanas, the text implicitly treats terrestrial spaces as ethically operative environments: forests and tīrthas are not passive backdrops but structured landscapes that cultivate restraint and moral reform. This supports an ecological reading in which stewardship and reverent engagement with Earth’s sacred groves are linked to social-ethical rehabilitation.
Within the provided passage, no dynastic lineages, royal genealogies, or named sages are referenced. The narrative is limited to the Varāha–Pṛthivī dialogue and a catalog of Mathurā’s named forests as the principal cultural-geographical referents.