Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā
Mathurā-pradakṣiṇā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Tīrtha-Māhātmya) with Sacred Geography
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਣੀ (ਪ੍ਰਥਿਵੀ) ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਦੇਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਧਰਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸੁਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਦੁਰਲਭ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਧਰਤੀ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਗਈ ਪਰਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਪਤਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਭੂਮੰਡਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਣੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਰਾਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰੀ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 159
Verse 1
अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥
ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਣ੍ਯਕਰ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ।”
Verse 2
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥
ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥
ਹੇ ਹਰੀ! ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ—ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣਾ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।
Verse 4
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਐਸਾ ਉਪਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ? ਕਿਰਪਾਲੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸੁਣੋ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪੁਣ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਮਾਪ-ਗਿਣਤੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”
Verse 6
भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥
ਧਰਤੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਇਹ ਹੈ—ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ।
Verse 7
तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥
ਇਹ ਤੀਰਥ, ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਦੇ ਤਾਰੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 8
ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥
ਇਹ ਗਣਨਾ/ਕਿਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਲੋਮਸ਼ ਨੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ; ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 9
एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਲੀ ਨੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰੇਖਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਪਰਿਧੀ ਉੱਤੇ) ਇਸ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।
Verse 10
योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥
ਇਹ ਕੁਝ ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ—ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਦਿ—ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਲੋਕ, ਨਾ ਪੂਰਵਕਾਲ ਦੇ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਤੈਅ ਕਰਨਗੇ।
Verse 11
अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਲਪ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ—ਫਿਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 12
सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥
ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰਾ ਫਲ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 13
मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਲਈ।
Verse 14
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ/ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਥੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥
ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਰੀਤ ਦੱਸੋ।”
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।
Verse 17
श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥
ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ।
Verse 18
सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—
Verse 19
इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਏ।
Verse 20
ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥
ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਕੁਮੁਦ ਨਾਮਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ।
Verse 21
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ (ਵ੍ਰਤ/ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।
ਕੇਵਲ ਮੱਧਵਰਤੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਹੀ—ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ, ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ।
Verse 23
यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੋ ਫਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਤੋਂ ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
The text frames an accessibility principle in sacred practice: because full terrestrial and multi-tīrtha pilgrimage is portrayed as impracticable for most humans, Mathurā-pradakṣiṇā is taught as a concentrated substitute that yields comparable or greater merit. In the dialogue form, this also functions as an Earth-centered ethic, where honoring a specific terrestrial locus (Mathurā) is presented as reverence toward Pṛthivī and her sacred geography.
A specific calendrical marker is given: navamī (the ninth lunar day) in the śukla-pakṣa (bright fortnight) of the month Kumuda. The narrative also situates the practice in a precedent episode involving sages arriving and commencing the Mathurā undertaking on that day.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the chapter treats the earth as a measurable, sacred whole (with oceans and forests) and links human movement (pradakṣiṇā/parikramaṇa) to honoring terrestrial integrity. By shifting from exhaustive resource-intensive travel to a localized circumambulation, the text implicitly promotes a model of devotion that reduces the burden of traversing the entire world while still affirming the sanctity of Pṛthivī’s landscapes.
The chapter references Brahmā (Svayambhū) and the Saptarṣis as transmitters of the ritual account, and names multiple exemplary figures associated with cosmic/terrestrial circumambulation or measurement: Lomāśa, Nārada, Dhruva, Jāmbavatī’s son, Rāvaṇa, Hanūmat, Bali, Sugrīva, and the five Pāṇḍava brothers (Pāṇḍu-nandanāḥ).