Adhyaya 155: The Efficacy and Sacred Merit of Akrūra Tīrtha
Akrūratīrthaprabhāvaḥ
Ritual-Manual and Ethical-Discourse (Tīrthamāhātmya with Satya-Dharma exemplum)
ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਨੰਤ/ਅਕਰੂਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਤੇ ਅਚਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤਿਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਰਗੇ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਧਨ ਨਾਮਕ ਧਨਾਢ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰਣ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਧਨ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਰਤਬੱਧ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਪਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਪੁੰਨ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਪੂਰਵਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਅਤੇ ਸੁਧਨ ਦੇ ਜਾਗਰਣ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਕਾਰਤਿਕ ਵ੍ਰਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ-ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 155
Verse 1
अथाक्रूरतार्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि मर्त्यलोके सुदुर्लभम् ॥ अनन्तं विदितं तीर्थमचलं ध्रुवमव्ययम् ॥
ਹੁਣ ਆਕ੍ਰੂਰ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ—‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਚਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੀਰਥ।
Verse 2
तत्र नित्यं स्थितो देवि लोकानां हितकाम्यया ॥ मां दृष्ट्वा मनुजा देवि मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ। ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अयने विषुवे चैव तथा विष्णुपदीषु च ॥ अनन्तं तं समासाद्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥
ਅਯਨ (ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ (ਸਮਦਿਨ) ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਅਨੰਤ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अक्रूरेति च विख्यातं मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ तत्र स्नात्वा महाभागे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ (ਧਰਤੀ), ਮੇਰਾ ਖੇਤਰ ‘ਆਕ੍ਰੂਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਹੂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ), ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ…
Verse 5
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ तीर्थराजं हि चाक्रूरं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् ॥
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਕ੍ਰੂਰ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ—ਗੁਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਪਤ।
Verse 6
तत्स्नानात्फलमाप्नोति प्रयागस्नानजं फलम् ॥ अस्मिंस्तीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੀ ਜੋ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 7
नाम्ना तु सुधनो नाम मम भक्तः सदैव हि ॥ धनधान्यसमायुक्तः सुतयुक्तः सदैव हि ॥
ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਧਨ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਕੁਟੁੰਬ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 8
बन्धुपुत्रकलत्रैश्च गृहे प्रीतिरनुत्तमा ॥ पुत्रदारसमेतस्य मयि भक्तिर्वसुन्धरे ॥
ਬੰਧੂਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ।
Verse 9
गच्छन्ति दिवसास्तस्य मासाः संवत्सरास्तथा ॥ करोति गृहकृत्यानि धनोपायेन नित्यशः ॥
ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਧਰਮਸੰਗਤ ਧਨ-ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹ-ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
नित्यं कालं च कुरुते हरिपूजनमुत्तमम् ॥ पुष्पदीपप्रदानेन चन्दनेन सुगन्धिना ॥
ਉਚਿਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਹਰਿ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ।
Verse 11
उपहारॆण दिव्यॆन धूपॆन च सुगन्धिना ॥ एकादश्यां तु कुरुते पक्षयोरुभयोरपि ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ—ਇਹ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
उपवासं तु कुरुते रात्रौ जागरणं तथा ॥ स गच्छति यथाकालमक्रूरं तीर्थमुत्तमम् ॥
ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तत्रागत्य ममाग्रेऽसौ नृत्यते शुभदर्शनः ॥ सुधनस्तु वणिक्श्रेष्ठः कदाचिद्रात्रिजागरे ॥
ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ। ਹੁਣ ਸੁਧਨ, ਵਣਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਂ…
Verse 14
चलमानो गृहीतस्तु चरणे ब्रह्मरक्षसा ॥ कृष्णवर्णी महाकाय ऊर्ध्वकेशो भयंकरः ॥
ਚਲਦਿਆਂ-ਫਿਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸ ਨੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ—ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦਾ, ਮਹਾਕਾਇ, ਵਾਲ ਉੱਪਰ ਖੜੇ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ।
Verse 15
पादे गृहीत्वा वसुधे इदं वचनमब्रवीत् ॥
ਪੈਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਹੇ ਵਸੁਧਾ (ਧਰਤੀ)।
Verse 16
राक्षसोऽहं वणिक्श्रेष्ठ वसामि वनमाश्रितः ॥ त्वामद्य भक्षयिष्यामि तृप्तिं यास्यामि शाश्वतीम् ॥
“ਹੇ ਵਣਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਰਾਖਸ ਹਾਂ; ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।”
Verse 17
सुधन उवाच ॥ प्रतीक्षस्व क्षणं मेऽद्य दास्यामि तव पुष्कलम् ॥ भक्षयिष्यसि मे गात्रं मिष्टान्नपरिपोषितम् ॥
ਸੁਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਾਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੇਹ, ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਭੱਖ ਲੈਣਾ।”
Verse 18
जागरं देवदेवस्य कर्तुमिच्छामि राक्षस ॥ मम व्रतं सार्वकाळं यज्जागर्मि हरेः पुरः ॥
“ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਲਈ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂ।”
Verse 19
ततः खादिष्यसे गात्रं विनिवृत्तस्य जागरात् ॥ विष्णुतुष्ट्यै व्रतमिदमारब्धं सर्वकामदम् ॥
“ਫਿਰ ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੇਹ ਭੱਖ ਲੈਣਾ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਆਰੰਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 20
मा कुरु व्रतभङ्गं मे रक्षो नारायणस्य हि ॥ जागरे विनिवृत्ते तु मां भक्षय यथेप्सितम् ॥
“ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਭੰਗ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਜਾਗਰਣ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਖ ਲੈਣਾ।”
Verse 21
सुधनस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं वणिजं प्रति सादरम् ॥
ਸੁਧਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।
Verse 22
मिथ्या प्रभाषसे साधो त्वं पुनः कथमेष्यसि ॥ को हि रक्षोमुखाद्भ्रष्टो मानुषो यो निवर्तते ॥
ਹੇ ਸਾਧੋ, ਤੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਆਵੇਂਗਾ? ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਾ ਹੈ?
Verse 23
राक्षसस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ सत्यमूलं जगत्सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥
ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵਣਜਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।”
Verse 24
सिद्धिं लभन्ते सत्येन ऋषयो वेदपारगाः ॥ यद्यहं च वणिक् पूर्वं कर्मणा न हि दूषितः ॥
ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਂ, ਵਣਜਾਰਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 25
प्राप्तश्च मानुषो भावो विहितेनान्तरात्मना ॥ शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम् ॥
ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਤ ਸੁਣ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ।
Verse 26
कृत्वा जागरणं तत्र नृत्यं कृत्वा यथासुखम् ॥ पुनरेष्याम्यहं रक्षो नासत्यं विद्यते मयि ॥
ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਚ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼, ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 27
सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ॥ सत्योत्तीर्णा हि राजानः सत्येन वसुधा धृता ॥
ਸੱਚ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਵਾਹ-ਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰਾਜੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 28
यमः सत्येन हरति सत्यादिन्द्रो विराजते ॥ तत्सत्यं मम नश्येत यद्यहं नागमे पुनः ॥
ਯਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਉਹ ਸੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 29
परदारांस्तु यो गच्छेत्काममोहप्रपीडितः ।
ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
Verse 30
तस्य पापेन लिप्येऽहं यदि नायामि ते पुरः ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।
Verse 31
दत्त्वा च भूमिदानं यो ह्यपकारं करोति च ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।
Verse 32
पूर्वं भुक्त्वा स्त्रियां यस्तु सुखमाप्य विहृत्य च ॥ द्वेषात्तां यदि चेज्जह्यात्तस्यायं मे भवत्वलम् ॥
ਜੋ ਪੁਰਖ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ, ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਵੇ।
Verse 33
पङ्क्तिभेदं तु यः कुर्यादेकपङ्क्त्याशिनां ध्रुवम् ॥ तस्य पापेन लिप्येऽहं नागन्ता यदि ते पुरः ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੰਗਤ ਨੂੰ ਤੋੜੇ, ਪੰਗਤ-ਭੇਦ ਕਰੇ—ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਵਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਿਪਤ ਹੋਵਾਂ।
Verse 34
अमावस्यां महारक्षः श्राद्धं कृत्वा स्त्रियां व्रजेत् ॥ तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥
ਹੇ ਮਹਾਰੱਖਕ! ਜੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਿਪਤ ਹੋਵਾਂ।
Verse 35
अष्टाष्टमी त्वमावास्या उभे पक्षे चतुर्दशी ॥ अस्नातानां गतिं यास्याम्यहं वै नागमे पुनः ॥
ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ, ਅੱਠਮੀ ਵਰਤ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ—ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਸਨਾਤਾਂ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂ।
Verse 36
गुरोर्भ्रातुः सुतस्यापि सख्युर्वै मातुलस्य च ॥ व्यवस्यति च यन्नारी यो मोहेन विमोहितः ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭਰਾ ਦੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਮਾਮੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਬੰਧੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰੇ,
Verse 37
तस्य पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ यस्तु कन्यां सकृद्दत्त्वा अन्यस्मै चेत्पुनर्ददेत ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਿਪਤ ਹੋਵਾਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਵੇ—
Verse 38
तेन पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ राजयाजकयाज्याश्च ये च वै ग्रामयाजकाः ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਿਪਤ ਹੋਵਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯਾਜਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਸਹਾਇਕ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਯਾਜਕ ਹਨ।
Verse 39
तेषां पापेन लिप्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते शठे ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵਾਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰੇ, ਮਦਿਰਾਪੀ, ਚੋਰ, ਵਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਛਲੀਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ।
Verse 40
या गतिस्तां प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टो ब्रह्मराक्षसः ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਧਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹ્મਰਾਕਸ਼ਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 41
उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मराक्षसमुक्तोऽसौ वणिक् तु दृढनिश्चयः ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਜਲਦੀ ਜਾ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।” ਬ੍ਰਹ્મਰਾਕਸ਼ਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਣਿਕ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ।
Verse 42
पुनर्नृत्यति चैवाग्रे मम भक्तो व्यवस्थितः ॥ अथ प्रभातसमये नृत्यचित्तोऽति कोविदः ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨੱਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 43
पुनः पुनर्वै उच्चार्य नमो नारायणाय च ॥ निवृत्ते जागरे सोऽथ कालिन्दीसलिलाप्लुतः ॥
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਉਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਾਗਰਣ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਆਇਆ।
Verse 44
दृष्ट्वा मां दिव्यरूपं तु गतोऽसौ मथुरां पुरीम् ॥ दृष्टश्चाग्रे त्वहं तेन पुरुषो दिव्यरूपवान् ॥
ਮੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
स च पृष्टो मया देवि क्व भवान्प्रस्थितो द्रुतम् ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा सुधनो वाक्यमब्रवीत् ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?’ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਧਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
जीवतो धर्ममाहात्म्यं मृते धर्मः कुतो यशः ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥ (५१) ॥ तत्र सत्यं वदिष्यामि यास्ये राक्षससन्निधौ ॥ आगतोऽहं महाभाग नर्तयित्वा यथासुखम् ॥
‘ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਯਸ਼ ਕਿਥੋਂ?’ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੱਚ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।’
Verse 47
विष्णवे लोकनाथाय चागतो हरिजागरात् ॥ इदं शरीरं मे रक्षो भक्षयस्व यथेप्सितम्
ਮੈਂ ਹਰਿ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੁ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ—ਦੇ ਕੋਲ। ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਿਵੇਂ ਭੱਖ ਲੈ।
Verse 48
यथान्यायं विधानॆन यथा वा तव रोचते ॥ नोक्तपूर्वं मया।असत्यं कदाचिदपि राक्षस
ਜਿਵੇਂ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਰੁਚੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ। ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 49
तेन सत्येन मां भुङ्क्ष्व ब्रह्मराक्षस दारुण ॥ वणिजस्तु वचः श्रुत्वा ततोऽसौ ब्रह्मराक्षसः
ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੈਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈ। ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਖਸ਼ਸ ਫਿਰ (ਅੱਗੇ) ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ।
Verse 50
उवाच मधुरं वाक्यं सुधनं तदनन्तरम् ॥ साधु तुष्टोऽस्मि भद्रं ते सत्यं धर्मश्च पालितः
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਧਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਸ਼ਾਬਾਸ਼। ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ।”
Verse 51
वणिक् त्वं चातिविज्ञस्तु यस्य ते गतिरीदृशी ॥ जागरस्य समस्तस्य मम पुण्यं प्रयच्छ वै
ਹੇ ਵਪਾਰੀ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਮਾਰਗ ਐਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।
Verse 52
सत्यपुण्यप्रभावेन यथाहं मुक्तिमाप्नुयाम् ॥ सुधन उवाच॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं नृत्यस्य नरभोजन
“ਤਾਂ ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।” ਸੁਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰਭੋਜਨ ਨਰਤਕ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 53
अर्द्धं वाथ समस्तं वा प्रहरं चार्द्धमेव वा ॥ सुधनस्य वचः श्रुत्वा अब्रवीद्ब्रह्मराक्षसः
“ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਪੂਰਾ; ਜਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਹਰ (ਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਰ); ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਹਰ।” ਸੁਧਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 54
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ यत्ते गुह्यं महाभाग सर्वं तत्कथयस्व मे
“ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।”
Verse 55
सुधनस्य वचः श्रुत्वा विहसित्वाह राक्षसः ॥ किं त्वं मां च विजानासि प्रतिवासी ह्यहं तव
ਸੁਧਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੜੋਸੀ ਹਾਂ, ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ।”
Verse 56
अग्निदत्तस्तु वै नाम छान्दसो ब्राह्मणोत्तमः ॥ इष्टकांस्तु हरन्नित्यं परकीयांश्च सर्वदा
“ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਅਗ੍ਨਿਦੱਤ ਸੀ—ਛਾਨ੍ਦਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪਰਾਏ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਚੁਰਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”
Verse 57
मृतस्सुगृहकामेन राक्षसत्वमुपागतः ॥ मया त्वं हि यथा प्राप्त उपकारं कुरुष्व मे ॥
ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਰ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਖ਼ਸ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰ।
Verse 58
एकविश्रामपुण्यं मे देहि त्वं वणिगुत्तम ॥ कृपया तु समायुक्तो वणिग्वचनमब्रवीत् ॥
ਹੇ ਵਣਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦੇਹ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਣਿਕ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 59
साधु राक्षस दत्तं ते एकनृत्यं मया तव ॥ एकनृत्यप्रभावेण राक्षसो मुक्तिमागतः ॥
ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਰਾਖ਼ਸ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉਸ ਇਕ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਖ਼ਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 60
श्रीवराह उवाच ॥ सुधनस्तु ततो देवि विश्वरूपं जनार्दनम् ॥ अग्रतस्तु स्थितं देवं दृष्ट्वाऽसौ धरणीं गतः ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਦ ਸੁਧਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 61
उवाच मधुरं वाक्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ चतुर्भुजो दिव्यतनुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 62
विमानवरमारुह्य मम लोकं व्रजस्व च ॥ इत्युक्त्वा माधवो देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
“ਇਸ ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਧਵ ਦੇਵਤਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 63
एष तीर्थप्रभावो वै कथितस्ते वसुन्धरे ॥ अक्रूराच्च परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਤੈਨੂੰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਰੂਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 64
तस्य तीर्थप्रभावेण सुधनो मुक्तिमाप्तवान् ॥ द्वादशी शुक्लपक्षे तु कुमुदस्य च वा भवेत् ॥
ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਧਨ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਮਹੀਨੇ/ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ…
Verse 65
तस्मिन्स्नातस्य वसुधे राजसूयफलṃ भवेत् ॥ कार्त्तिकीं समनुप्राप्य तत्तीर्थे तु वसुन्धरे ॥
ਹੇ ਵਸੁਧੇ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ…
Verse 66
वृषोत्सर्गं नरः कुर्वंस्तारयेत्सकुलोद्भवान् ॥ श्राद्धं यः कुरुते सुभ्रु कार्तिक्यां प्रयतो नरः ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ…
Verse 67
पितरस्तारितास्तेन सदैव प्रपितामहाः
ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰ (ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਾਵਾਂ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਾਰੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ, ਅਰਥਾਤ ਪਰ-ਪਰਦਾਦੇ ਵੀ।
Verse 68
मानकूटं तुलाकूटं न करोति स कर्हिचित् ॥ एवं च वसतस्तस्य बहवो वत्सरा गताः
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਠੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ।
Verse 69
तत्र जागरणं कृत्वा प्रभाते तव सन्निधौ ॥ आगमिष्याम्यहं शीघ्रमादित्योदयनं प्रति
ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਤੇਰੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆਵਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਲ।
Verse 70
स्वर्गमिच्छन्ति सत्येन मोक्षः सत्येन लभ्यते ॥ सत्येन सूर्यस्तपति सोमः सत्येन राजते
ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 71
अभिगच्छति मन्दात्मा तत्पापं मे भवेत् तदा ॥ राजपत्नीं ब्रह्मपत्नीं विधवां योऽभिगच्छति
ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ…
Verse 72
अहं गच्छामि त्वरितो ब्रह्मराक्षससन्निधौ ॥ निवारयामास तदा न गन्तव्यं त्वयानघ
ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹ્મਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 73
एकनृत्यस्य मे पुण्यं दद त्वं वणिगुत्तम ॥ सुधन उवाच ॥ नाहं दास्यामि ते पुण्यं यथोक्तं च समाचर
ਹੇ ਵਣਿਗੋਤਮ, ਇਕ ਨਾਚ ਦਾ ਮੇਰਾ ਪੁੰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇ। ਸੁਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰ।
Verse 74
सुधनः सशरीरोऽपि सकुटुम्बो दिवं ययौ ॥ विमानवरमारुह्य विष्णोर्लोकं जगाम ह
ਸੁਧਨ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Frequently Asked Questions
The narrative foregrounds satya (truthfulness) as a foundational ethical principle: Sudhana’s insistence on keeping his vow—even when threatened with death—functions as the chapter’s central ethical demonstration. The text frames satya as socially stabilizing and spiritually efficacious, capable of transforming a predatory encounter into liberation, while also positioning disciplined vow-practice (vrata, jāgaraṇa) as a means of sustaining dharma.
The chapter specifies ayana (solstitial turning points), viṣuva (equinox), and viṣṇupadī days as auspicious times to approach Ananta/Akrūra Tīrtha. It also highlights bathing during a solar eclipse (rāhugraste divākare). Further markers include ekādaśī observance in both fortnights (ubhayapakṣa), dvādaśī in the bright half (śuklapakṣa), and Kārttika-month rites such as vṛṣotsarga and śrāddha.
Pṛthivī (Vasundharā) is the explicit addressee, allowing the text to present tīrtha practice as a dharmic regulation of human behavior that indirectly supports terrestrial order. The emphasis on disciplined conduct (truthfulness, controlled desire, calendrically regulated rites, and respectful engagement with river-water tīrthas such as the Kālindī) can be read as a normative framework that curbs social harm and promotes responsible interaction with sacred landscapes.
The narrative centers on Sudhana (a vaṇikśreṣṭha, ‘leading merchant’) and a brahmarākṣasa who identifies a prior identity as Agnidatta, described as a Chāndasa brāhmaṇa. Royal-sacrificial paradigms are referenced as merit-comparators (rājasūya, aśvamedha), and the setting includes Mathurā and the Kālindī riverine region, indicating a North Indian sacred-geographic horizon rather than a detailed dynastic genealogy.