Adhyaya 151: The Sacred Greatness of Lohārgala (The ‘Iron-Bolt’ Tīrtha)
Lohārgala-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Geography & Ritual-Manual)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਪૃਥਿਵੀ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਨੰਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਲੋਹਾਰਗਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮਲੇਛਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੁਲਭ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ‘ਅਰਗਲਾ’ (ਰੱਖਿਆ-ਬਾਧਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਾਰਗਲ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਕਈ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਪਵਾਸ-ਨਿਯਮ, ਦਰਸ਼ਨ (ਨਾਰਦ, ਕੁਮਾਰ, ਗੌਰੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਚਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਧਨਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮਿਕ-ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 151
Verse 1
अथ लोहर्गलमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ सानन्दूरस्य माहात्म्यमेतच्छ्रुत्वा वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वराहं पुनरब्रवीत् ॥
ਹੁਣ ਲੋਹਾਰਗਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ (ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ) ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਨੰਦੂਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ) ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਰਾਹ ਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतज्जगन्नाथ विष्णो गुह्यमनुत्तमम् ॥ यच्छ्रुत्वा सुमहाभाग जाता॒स्मि विगतज्वरा ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਜ੍ਵਰ (ਕਲੇਸ਼) ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
अपरं वा॒स्ति चेत्किञ्चिद्गुह्यं क्षेत्रं शुभावहम् ॥ सानन्दूरात्परं गुह्यं क्षेत्रमस्ति न वा परम् ॥
ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਫਲਦਾਇਕ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ: ਕੀ ਸਾਨੰਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਗੁਪਤ ਕੋਈ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ?
Verse 4
सुरकरण नृसिंह लोकनाथ युतससुरसुरधीऱ देववीर ॥ कमलदलसहस्रनेत्र रूपो जयति कृतान्तसमानकालरूपः ॥
ਜੈ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇਵਵੀਰ ਦੀ—ਲੋਕਨਾਥ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ—ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਧੀਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਮਲ-ਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 5
गद्गदं वचनं श्रुत्वा पृथिव्याः स जनार्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकार्त्तिहा हरिः ॥
ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਦੇ ਗਦਗਦ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ—ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि च तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ गुह्यमन्यत्प्रवक्ष्यामि मद्व्रतः कर्मणो जनिः ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਵ੍ਰਤ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ।”
Verse 7
ततः सिद्धवटे गत्वा त्रिंशद्योजनदूरतः ॥ म्लेच्छमध्ये वरारोहे हिमवन्तं समाश्रितम् ॥
ਫਿਰ ਸਿੱਧਵਟ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੀ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਮਲੇਛਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ (ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ)।
Verse 8
तत्र लोहर्गले क्षेत्रे निवासो विहितः शुभः ॥ गुह्यं पञ्चदशायामं समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥
ਉਥੇ ਲੋਹਾਰਗਲ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਥਾਂ ‘ਗੁਪਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਲੰਬਾਈ ਪੰਦਰਾਂ (ਯਾਮ) ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ।
Verse 9
दुर्गमं दुःसहं चैव पापैः सर्वत्र वेष्टितम् ॥ सुलभं पुण्ययुक्तानां मम चिन्तानुसारिणाम् ॥
ਉਹ ਥਾਂ ਅਤਿ ਦੁર્ગਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ—ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਿਮਰਨ-ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ—ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
Verse 10
ततो मे दानवाः सर्वे क्रमन्तो लोकमुत्तमम् ॥ मया चैवान्तरं कृत्वा कृत्वा मायां च वैष्णवीम् ॥
ਤਦ ਮੇਰੇ ਸਭ ਦਾਨਵ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਰਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।
Verse 11
तत्र ब्रह्मा च रुद्राश्च स्कन्देन्द्रो समुरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो वायुरश्विनौ च महौजसम् ॥
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਨ; ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ—ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ।
Verse 12
सोमो बृहस्पतिश्चैव ये चान्ये वै दिवौकसः ॥ तेषां चैवार्गलं दत्त्वा चक्रं गृह्य महौजसम् ॥
ਸੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸ (ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ); ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਰੂਪ ਅਰਗਲ (ਬੇੜੀ/ਕੁੰਡੀ) ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
शतकोटिसहस्राणि शीघ्रमेव निपातितम् ॥ ततश्च देवताः सर्वास्तुष्यमाणा इतस्ततः ॥
ਸ਼ਤ ਕੋਟਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਿਹਰਣ ਲੱਗੇ।
Verse 14
एवं लोहर्गलं नाम क्षेत्रं चैव मया कृतम् ॥ ततो देवासुरे युद्धे हत्वा त्रिदशकण्टकान् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲੋਹਾਰਗਲ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਮੈਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟੇ ਸਮਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ (ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ)।
Verse 15
तेषां संस्थापनं तत्र कृतं चैव महौजसाम् ॥ यो मां पश्यति तत्रस्थं प्रयत्नेन कदाचन
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਂਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖੇ—
Verse 16
सोऽपि भागवतो भूमे भवत्येव सुनिष्ठितः ॥ तस्मिन्कुण्डे तु सुश्रोणि यः स्नाति नियतो नरः
ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਕਟਿਭਾਗ ਵਾਲੀਏ, ਜੋ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ—
Verse 17
उपोष्य च त्रिरात्रं तु विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततः स्वर्गसहस्रेषु मोदते नात्र संशयः
ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 18
अथात्र मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वान्स्वर्गान्परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते
ਫਿਰ ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਸਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
चतुर्विंशतिद्वादश्यां मासेन विधिना मम ॥ बलिः प्रदीयते तत्र सर्वकामविशोधनः
ਮਾਸ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਵੀਵੀਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
अश्वो मे कल्पितस्तत्र सर्वरत्नविभूषितः ॥ श्वेतः कुमुदवर्णाभः शङ्खकुन्दसमप्रभः
ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ।
Verse 21
मार्गणा मे धनुस्तत्र अक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥ आसनं विततं दिव्यं दीयतेऽश्वोपरि स्थिरम्
ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਾਣ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼, ਅਕਸ਼ਸੂਤਰ (ਜਪਮਾਲਾ) ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ (ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ) ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
श्वेतपर्वतमारोह्य पतमानः कुरून् बहून् ॥ पतितस्तत्र दृश्येत क्षतं तत्र न दृश्यते
ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੂ (ਮਾਪ/ਦੂਰੀ) ਤੱਕ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਘਾਅ ਜਾਂ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।
Verse 23
अनेकान्येव रूपाणि पातयित्वा नभस्तलात् ॥ शान्तो दान्तः परिक्लिष्टः स चाश्वो दिवि वर्तते
ਆਕਾਸ਼-ਤਲ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ—ਸ਼ਾਂਤ, ਦਮਿਤ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ), ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਿਤ/ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सूत उवाच ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ विस्मयं परमं प्राप्तो विष्णुमायोपबृंहितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
ततः स विस्मयाविष्टो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ॥ सनत्कुमारो भगवान् पुनरेवमभाषत
ਤਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮਤਿ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਫਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 26
सनत्कुमार उवाच ॥ धन्यासि देवि सुश्रॊणि सुपुण्यासि वरानने ॥ देवि यल्लोकनाथस्य साक्षाद्दर्शनमागता
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧੰਨ ਹੈਂ ਤੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀ; ਅਤਿ ਪੁੰਨਵਤੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਲੋਕਨਾਥ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈ ਹੈਂ।”
Verse 27
पद्मपत्रविशालाक्षो यत्त्वया परिभाषितः ॥ तेनोक्तं शंस सकलं सर्वेषां सुखवर्धनम्
“ਉਸ ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 28
ततः स पुण्डरीकाक्षः किमाचष्ट ततः परम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन सर्वभागवतप्रियः
ਤਦੋਂ ਉਹ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ (ਕਮਲ-ਨੇਤਰ) ਨੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
Verse 29
(सूत उवाच) ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुमारस्य महौजसः ॥ उवाच मधुरं वाक्यमाभाष्य ब्रह्मणः सुतम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 30
शृणु वत्स जगन्नाथो यथा मामाह चोदितः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं तत्रैव कर्माणि क्रियन्ते विधिपूर्वकम्
ਸੁਣ, ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ; ਜਗਤ-ਨਾਥ ਨੇ ਜਦ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
शोधकानि च पापानां मृदूनि च शुभानि च ॥ अश्वानां तत्कुलीनानामावहन्ति सुमध्यमे
ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭੇਟਾਂ—ਉਸ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਘੋੜੇ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
नान्यं वहन्ति ते चाश्वा मम वाहा दुरत्ययाः ॥ कुण्डं पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम
ਉਹ ਘੋੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਢੋਹਦੇ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਾਹਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ‘ਪੰਚਸਰੋ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ।
Verse 33
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र शङ्खवर्णा मनोजवाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः
ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀਆਂ ਧੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼। ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ (ਮਿਤਾਹਾਰੀ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
लोकं चैत्राङ्गदं गत्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणांस्तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
‘ਚੈਤ੍ਰਾਂਗਦ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ…
Verse 35
गन्धर्वलोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ ततो नारदकुण्डे तु मम क्षेत्रे परे महत्
ਗੰਧਰਵ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ-ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ (ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।
Verse 36
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र तालवृक्षसमोपमाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः
ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 37
प्रमुच्य नारदं दिव्यं मम लोकं च गच्छति ॥ ततो वसिष्ठकुण्डं तु तस्मिन्क्षेत्रं परं मम
ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਰਦ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ (ਫਲਾਂ ਤੋਂ) ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਸਿਸ਼ਠ-ਕੁੰਡ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ।
Verse 38
धाराः पतन्ति तिस्रस्तु न स्थूला नाति वै कृशाः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्च कालोषितो नरः
ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਾ ਬਹੁਤ ਮੋਟੀਆਂ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ-ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 39
वासिष्ठं लोकमासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वासिष्ठं लोकमुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ पञ्चकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਚਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 40
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः
ਇੱਥੇ ਹਿਮਕੂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪੰਚ-ਕਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪਾਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
स तत्र गच्छेद्वै भूमे यत्र पञ्चशिखो मुनिः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तो जितेन्द्रियः
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
पञ्चचूडं समुत्सृज्य स याति परमां गतिम् ॥ सप्तर्षिकुण्डं विख्यातमस्मिन्क्षेत्रे परे मम
ਪੰਚਚੂਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਰੇ ਉੱਚਤਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਪਤਸ਼ਿ-ਕੁੰਡ ਹੈ।
Verse 43
सप्त धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वतस्थिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सप्तभक्तोषितो नरः
ਇੱਥੇ ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਪਤ-ਭਕਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪਾਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 44
मोदते ऋषिलोकेषु ऋषिकन्याभिसंवृतः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्रागलोभविवर्जितः
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तत्र धारा पतत्येका शरभङ्गश्रिता नदी ॥ स्नानं यस्तत्र कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः
ਉੱਥੇ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰਭੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਛੱਠ-ਭਕਤ (ਨਿਯਮਿਤ ਉਪਵਾਸ/ਸੀਮਿਤ ਆਹਾਰ) ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ,
Verse 46
मोदते तस्य लोकेषु ऋषिकन्याप्रमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् सर्वसङ्गविवर्जितः
ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
शरभङ्गं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ कुण्डमग्निसरो नाम सर्वमायाभिसंवृतम्
ਸ਼ਰਭੰਗ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਗਨਿਸਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 48
भूमिं नीत्वा जलं तत्र तिष्ठत्येव वरानने ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चाष्टकालोषितो नरः
ਉੱਥੇ ਜਲ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀਏ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਠ-ਕਾਲ (cāṣṭa-kāla) ਦਾ ਨਿਯਮ ਪਾਲੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 49
गच्छत्यङ्गिरसो लोकं सुखभागी न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
ਉਹ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अग्निलोकं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ कुण्डं बृहस्पतेर्भूमे सर्ववेदोदकाश्रितम्
ਅਗਨੀ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ! ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 51
धारा चैका पतत्यत्र हिमकूटसमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः
ਇੱਥੇ ਹਿਮਕੂਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸ਼ਸ਼ਠ-ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 52
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं समाश्रितः
ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ।
Verse 53
सोऽपि याति परां सिद्धिं समुत्सृज्य बृहस्पतिम् ॥ वैश्वानरस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम
ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਕੁੰਡ ਮੇਰਾ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ, ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 54
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोहितः ॥ वैश्वानरेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः
ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 55
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ वैश्वानरं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति
ਹੁਣ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਵਿਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
कार्त्तिकेयस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ यत्र पञ्चदशा धाराः पतन्ति हिमपर्वतात्
ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦਾ ਕੁੰਡ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਜਿੱਥੇ ਹਿਮਾਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਰਾਂ ਝਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 57
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ कुमारं पश्यति व्यक्तं षण्मुखं शुभदर्शनम्
ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਕਾਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ।
Verse 58
अथात्र मुंचते प्राणान्कृत्वा चान्द्रायणं शुचिः ॥ कार्त्तिकेयं समुत्सृज्य मोदते मम मण्डले
ਹੁਣ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰ ਕੇ—ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 59
उमाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ सा गौरी यत्र चोत्पन्ना महादेववराङ्गना
ਉਸ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਉਮਾ-ਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੌਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਰਾਂਗਨਾ।
Verse 60
तत्र स्नानं तु कुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥ गौरीं देवीं स पश्येत्तु तस्या लोके च मोदते
ਉੱਥੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਉਹ ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 61
अथ प्राणान्प्रमुंचेत दशरात्रोषितो नरः ॥ उमालोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते
ਫਿਰ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
महेश्वरस्य वै कुण्डं यत्र चोद्वाहिताः उमा ॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्च हंससारससेवितम्
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਹ ਕੁੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਕਾਦੰਬ ਪੰਛੀ, ਚਕਰਵਾਕ ਅਤੇ ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
तत्र स्नानं तु कुर्वीत द्वादशाहोषितो नरः ॥ मोदते रुद्रलोकेषु रुद्रकन्याभिरावृतः
ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਵੱਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 64
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ रुद्रलोकं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति
ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਵਰਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
प्रख्यातं ब्रह्मकुण्डं तु वेदा यत्र समुत्थिताः ॥ चतस्रो वेदधारास्तु पतन्ति च हिमालयात् ॥
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹ્મਕੁੰਡ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਯ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵੇਦ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 66
ततः पूर्वेण पार्श्वेन समा धारा पतेच्छुभा ॥ उच्चा च रमणीया च पाण्डरोदकशोभिता ॥
ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਧਾਰਾ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦੀ ਹੈ—ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਮਤਲ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ, ਫਿੱਕੇ-ਸਾਫ਼ ਜਲ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 67
अथ पश्चिमपार्श्वेन यजुर्वेदेन संयुता ॥ अथ दक्षिणपार्श्वेन चाथर्वणसमन्विता ॥
ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਇਕ ਧਾਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਅਥਰਵ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਮਨ್ವਿਤ ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਹੈ।
Verse 68
एका धारा पतत्यत्र इन्द्रगोपकसन्निभा ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं सप्तरात्रोषितो नरः ॥
ਇੱਥੇ ਇਕ ਧਾਰਾ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰਗੋਪਕ (ਚਟਖ਼ ਲਾਲ ਕੀੜੇ) ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ,
Verse 69
ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणानहङ्कारविवर्जितः ॥
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
पुनरस्योत्तरे पार्श्वे सुवर्णसदृशोपमा ॥ ऋग्वेदः पतते धारा प्रसन्ना विमलोदका ॥
ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਇਕ ਧਾਰਾ ਉਤਰਦੀ ਹੈ—ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ; ਇਹ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਧਾਰਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੀ।
Verse 71
ब्रह्मलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ गुह्याख्याने महाभागे क्षेत्रे लोहर्गले मम ॥
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਇਹ ‘ਗੁਹ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨ’ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਲੋਹਾਰਗਲ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 72
न तस्य कर्म विद्येत स एवमपि संस्थितः ॥ आख्यानानां महाख्यानं धर्माणां धर्म उत्तमः ॥
ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਧਨਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਖਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਆਖਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 73
पवित्राणां पवित्रं तु न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ये पठंति महाभागे स्थिताः शृण्वन्ति मत्पथे ॥
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ੍ਯ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—
Verse 74
तारितानि कुलानि स्युरुभयत्र दशापि च ॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत् ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਵੀ। ਅਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 75
यदीच्छेत्पराम् सिद्धिं सर्वसंसारमोक्षणीम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे लोहाङ्गलमनुत्तमम् ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਲੋਹਾਙ੍ਗਲ’ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 76
माहात्म्यं पद्मपत्राक्षि गुह्यं यच्च महौजसम् ॥ माङ्गल्यं च पवित्रं च मम भक्तसुखावहम् ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ हिरण्यप्रतिमां कृत्वा जातरूपां न संशयः ॥
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ—ਜਾਤਰੂਪ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੀ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यत्र तत्परमद्भुतम् ॥ लोकविस्मापनार्थाय मया तत्र च यत्कृतम् ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਕਿੱਥੇ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 79
यथा यथा वदसि च धर्मसंहितं गुह्यं परं देववरप्रणीतम् ॥ गुणोत्तमं कारणसम्प्रयुक्तं तथा तथा भावयसि मनो मम ॥
ਜਿਸ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ—ਗੁਪਤ, ਪਰਮ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਣੀਤ—ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ; ਉਸੇ ਉਸੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਿਤ ਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 80
देवर्षिनारदं पश्येन्मोदते तेन वै समम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम गुह्यविनिश्चितः ॥
ਜੋ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਗੁਪਤ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 81
सप्तर्षीन् स समुत्सृज्य मोदते मम संस्थितः ॥ शरभङ्गस्य कुण्डं वै क्षेत्रे गुह्यं परे मम ॥
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਰਮ, ਗੁਪਤ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਰਭੰਗ ਦਾ ਕੁੰਡ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 82
धारा चैका पतत्यत्र दृश्यते हिमसंश्रयात् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः ॥
ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਵਾਲੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 83
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ स्थूलाश्च रमणीयाश्च न ह्रस्वाश्चातिनिर्मलाः ॥
ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ—ਨਾ ਛੋਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ।
Verse 84
सिद्धिकामेन मर्त्येन गन्तव्यं नात्र संशयः ॥ समन्तात्पञ्चविंशति योजनानि वरानने ॥
ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਰਤ੍ਯ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪੱਚੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text presents disciplined ritual conduct—fasting, regulated bathing, and mindful remembrance of Varāha—as a mechanism for moral purification and ordered engagement with sacred landscapes. Philosophically, it frames ‘guhya’ knowledge as transformative but requiring restraint in transmission, while Earth’s (Pṛthivī’s) inquiry positions terrestrial well-being as supported by human self-regulation and respectful interaction with sanctified waters.
A specific lunar timing is given: on caturviṃśati-dvādaśyām (interpretable as the 24th day and/or a dvādaśī observance context depending on recension), bali is prescribed “māsena vidhinā” (according to monthly rite). Additional time-structures are expressed through vrata-durations: trirātra (three nights), saptarātra (seven nights), daśarātra (ten nights), dvādaśāha (twelve days), and various ‘kāla’/‘bhakta’ regimens (e.g., ekabhakta, pañcakāla, ṣaṣṭhakāla, saptabhakta).
By making Pṛthivī the questioning interlocutor, the narrative implicitly links sacred geography to Earth’s stability: tīrthas are described as bounded ecological-religious zones (measured extents, difficult terrain, water-stream systems) that become ‘sulabha’ only to ethically qualified practitioners. The repeated emphasis on purity, restraint, and non-random access functions as a proto-conservation logic—protecting sensitive Himalayan water-sites through behavioral regulation and controlled knowledge circulation.
The chapter references divine and sage figures as cultural authorities anchoring the tīrtha network: Brahmā, Rudra/Maheśvara, Skanda/Kārttikeya (Ṣaṇmukha), Indra, Ādityas, Vasus, Vāyu, Aśvins, Soma, Bṛhaspati, Devarṣi Nārada, Vasiṣṭha, the Saptarṣis, and Śarabhaṅga. It also mentions mlecchas as a social-geographical marker for the region’s surrounding human landscape.