Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa

Verse 1

श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਗੌਰਮੁਖ ਦੇਵ! ਹੇ ਵਿਭੋ! ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 2

एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 3

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਉਹ ਗੌਰਮੁਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 4

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈ।

Verse 5

पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਇਹ ਬਚਨ—“ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੁਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ”—ਉਹੀ ਗੱਲ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 6

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਭਾਗ ਵਾਲੀਏ, ਉਹ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 7

एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 8

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥

ਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗੌਰਮੁਖ ਦੈਤਿਆਂਤਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 9

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥

ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ-ਯੁਗ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਦਿ-ਪੁਰਾਤਨ ਹਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 10

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥

ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੁਣ ਮਹਾ ਧਰਤੀ-ਉੱਧਾਰਕ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪੁੱਛ ਅਤੇ ਕੇਸ-ਸਮਾਨ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਦਿੱਪਦੀ ਹੈ।

Verse 11

तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੂರ್ಮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਲਈ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਹਿਤ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ-ਹੰਤਾ, ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 12

महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਵਰਾਹ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਲਾਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੈਤ੍ਯ-ਹੰਤਾ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 13

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥

ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਜਸ੍ਰ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਕਰਾਲ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 14

बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥

ਬਲੀ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਧ੍ਵੰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗਮਯ ਦੇਹ-ਸਵਰੂਪ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ; ਦੰਡ, ਕਾਠ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਅਜਿਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾਪ ਲਿਆ—ਉਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 15

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥

ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੀਰ ਨੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਮਦਗਨੀ-ਵੰਸ਼ਜ, ਕੁਲ-ਰਖਿਅਕ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਅਸੁਰ-ਹੰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖੇ।

Verse 16

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੀਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਾਪ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰੇ। ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਵੇ।

Verse 17

चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥

ਚਾਣੂਰ, ਕੰਸ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਕਲਕੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਾਰ ਕੇ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥

ਉਹ ਸਨਾਤਨ, ਬ੍ਰਹਮਮਯ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੂਜ੍ਯ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖੇ।

Verse 19

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥

ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਮಃ; ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਚਲ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 20

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਿਤ-ਆਤਮਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ, ਆਪ ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਤਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਾਤਮਾ ‘ਅਪੁਨਰਭਵ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।