Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors
Śrāddha-vidhiḥ (Paitṛkakriyā-kramāḥ)
Ritual-Manual
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ, ਸੰਯਮੀ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਰਣ ਜਾਂ ਰਿਤੁਕ ਅਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਆਸਨ, ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ, ਆਵਾਹਨ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ, ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਜਲ–ਤਿਲ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਯੋਗ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨਿਵਾਰਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਲਈ ਹੋਮ, ਭੋਜਨ-ਕ੍ਰਮ, ਰੱਖਿਆ-ਪਾਠ, ਪਿੰਡ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਤਰਪਣ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 14
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ, ਸਨਕ ਦੇ ਅਨੁਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥
ਉਹ ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤ, ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਨ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਨਿਪੁਣ, ਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਵੇਦਵਿਦ, ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਮਗਾਇਕ ਹੈ।
Verse 3
ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥
ਰਿਤ੍ਵਿਜ (ਯਜ੍ਞ ਪੁਰੋਹਿਤ), ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਹੁਰਾ, ਜਵਾਈ, ਮਾਮਾ ਅਤੇ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵਿਅਕਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥
ਮਿੱਤਰਦ੍ਰੋਹੀ, ਵਿਗੜੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ, ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ।
Verse 6
अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥
ਸ਼ਾਪਗ੍ਰਸਤ, ਚੋਰ, ਪਿਸ਼ੁਨ (ਚੁਗਲਖੋਰ), ਗ੍ਰਾਮਯਾਜਕ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਿੰਦਣਯ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਲਕ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 8
प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦੇਵੇ; ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਆਏ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 9
पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥
ਪੈਰ ਧੋਣ ਆਦਿ ਰੀਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਆਏ ਦ੍ਵਿਜ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਆਚਮਨ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਵੇ।
Verse 10
पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਮ-ਸਮ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ-ਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਿਯੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 11
तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਸਮੇਤ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 12
प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਉਭਯਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨੋ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ‑ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ।
Verse 13
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕੋ ਪਾਕ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 14
विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥
ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਰਘ੍ਯ‑ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 15
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥
ਵਿਧਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੌ‑ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧ ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਪਸਕਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 16
अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥
ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਦર્ભ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਤਿਲ‑ਜਲ ਨਾਲ, ਜਨੇਊ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 17
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥
ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਜੇ ਓਥੇ ਭੋਜਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਦਵਿਜ ਯਾਤਰੀ ਅਤਿਥੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥
ਯੋਗੀ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ—ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਅਣਪਛਾਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਅਪੂਜਾ ਸ਼ਰਾਧ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਫਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥
ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨ ਆਦਿ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਖਾਰ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰੇ।
Verse 21
अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥
ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਾਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੋਮ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 22
वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥
ਵੈਵਸਵਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਜੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਨ ਤੋਂ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ।
Verse 23
ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦਲਾ, ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਨ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਮ ਬਚਨ ਕਹੇ—“ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਕਰੋ (ਜੁਸ਼ਧਵੰ)”。
Verse 24
भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਮੁਨੀ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭੋਗਣ। ਦਾਤਾ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਕੀਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੇ।
Verse 25
रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥
ਰੱਖੋਘਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ/ਪਾਠ ਕਰਨ।
Verse 26
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਅੱਜ ਹੋਮ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 27
पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥
ਅੱਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Verse 28
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Verse 29
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਉਣ।
Verse 30
मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥
ਉਸ ਦਾ ਮਾਤਾਮਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪਿਤਰ ਵੀ। ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਗੁਆ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋਣ।
Verse 31
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥
ਇੱਥੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ, ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਕਾਵ੍ਯ ਦਾ ਭੋਗਤਾ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਸਭ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 32
तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥
ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਲੀ-ਜਲ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੁਕੀਲੇ ਕੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 35
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥
ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹਿਲਾ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪਿੰਡ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ (ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ) ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥
ਦਰਭ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੇਪ-ਭੋਜੀ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲੇਪ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 37
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 38
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥
“ਸੁ-ਸ੍ਵਧਾ” ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਵਾਏ ਤੇ ਕਹੇ—“ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।”
Verse 39
तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿਣ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ।
Verse 40
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਕਰੇ।
Verse 41
जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹ-ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਛੱਡੇ।
Verse 42
ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿੱਤ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਯ ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹਾਂ (ਨਾਨਿਆਂ) ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ। ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 44
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਦੌਹਿਤ੍ਰ (ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਕੁਤਪ (ਉਨ ਦਾ ਕਪੜਾ/ਆਸਨ) ਅਤੇ ਤਿਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ‘ਸੰਦਰਸ਼ਨ’ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 45
वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 46
विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾਮਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਭ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਪਾਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 47
सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥
ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੋਮ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਯੋਗ-ਸਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ।
Verse 48
सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਵਾਯੂ ਨੇ ਵੀ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ।
Verse 50
इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥
ਇਹ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਧਾਰਣ ਪਿਤ੍ਰੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 51
एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥
ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ (ਮੋਖਸ਼) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਗੌਰਮੁਖ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 52
इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੰਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 53
धरण्युवाच ॥
ਧਰਣੀ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਨੇ ਆਖਿਆ:
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined social-ethical technology: it instructs careful selection of recipients, controlled speech and demeanor during feeding, and mandatory hospitality to an arriving atithi. The internal logic links moral conduct (non-anger, non-haste, respectful hosting) to ritual efficacy, presenting orderly reciprocity among household, community specialists, and ancestral memory as the stabilizing principle.
A relative timing marker is specified: on the prathama ahan (the first day), the officiant should invite eminent Brāhmaṇas. Beyond this, the chapter emphasizes kāla in the sense of the proper ritual moment (śrāddha-kāla) and sequence (krama), but it does not name specific tithis, pakṣas, months, or seasons.
Environmental stewardship appears implicitly through terrestrial handling of offerings: food is respectfully placed on the bhūmi at prescribed moments, and piṇḍas are deposited on darbha with controlled water-libations (pitṛtīrtha). Read as ecological ethics, the chapter models regulated interaction with land—minimizing disorder (rakṣas-expelling recitations, purity rules) and treating the ground as an active ritual surface whose integrity supports social continuity.
The chapter cites a didactic transmission chain rather than royal genealogy: Sanatkumāra is named as an earlier source, alongside Śambhu (Śiva) and Vāyu as transmitters of the teaching; later it references Śakti’s son (commonly identifiable as Parāśara in Purāṇic contexts) and Maitreya as part of the relay. These references situate the rite within a pan-Purāṇic scholastic lineage of sages and deity-linked authorities.