Adhyaya 133: Expiations for ritual-time impurity and the offense of defecation/urination in a sacred context
Pūjāsāmāyika-gūdra-vāpūrīṣotsarjana-prāyaścitta
Ritual-Manual (Prāyaścitta) / Ethical-Discourse (Purity and Social Conduct)
ਅਧਿਆਇ 133 ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਪੂਜਾ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼/ਸੰਪਰਕ ਵਾਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਤੋੜ ਕੇ ਵੀ ਵ੍ਰਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਰਗੇ ਕਰਮਫਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪૃਥਿਵੀ ਵਰਾਹ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਕਤ ਦੇ ਪਾਪ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਅੱਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਿਯਮਿਤ ਸ਼ਯਨ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਦੋਸ਼ ਘਟਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਰਾਹ-ਲੋਕ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 133
Verse 1
अथ पूजासामयिकगुदरवपुरीषोत्सर्जनयोः प्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स्पृशमानेन मां भूमे वातकर्म प्रमुच्यते ॥ एवं च पुरुषो युक्तो वायुपीडितमानसः ॥
ਹੁਣ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ (ਵਰਨਨ) ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਧਰਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਹਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 2
मक्षिका पञ्च वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकः ॥ श्वा चैव त्रीणि वर्षाणि कूर्मो वै जायते नव ॥
(ਉਹ) ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਮੱਖੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਚੂਹਾ; ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਕੁੱਤਾ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨੌ (ਵਰ੍ਹਿਆਂ) ਲਈ ਕੱਛੂਆ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
एष वै तापनं देवि मोहनं मम सांप्रतम् ॥ यो वै शास्त्रं विजानाति मम कर्मपरायणः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਰਤਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਤਪਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ।
Verse 4
श्रुत्वा वाक्यं हृषीकेशं प्रत्युवाच वसुंधरा ॥ धरण्युवाच ॥ अतुलं लभते पापं तव कर्मपरायणः ॥
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਪਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’
Verse 5
तस्य देव सुखार्थाय विशुद्धिं वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु कार्त्स्न्येन मे देवि कथ्यमानं मया अनघे ॥
ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਹਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਅਨਘੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।’
Verse 6
अपराधमिमं कृत्वा सन्तरेद्येन कर्मणा ॥ पावकेन दिनं त्रीणि नक्तानि च पुनस्त्रयः ॥
ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਕੇ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘੇ?—ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ।
Verse 7
कर्म चैवं ततः कृत्वा स च मे नापराध्यति ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਹੋਰ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਭ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
एतत्ते कथितं भद्रे महाकर्मापराधिनः ॥ दोषं चैव गुणं चैव यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮਹਾਕਰਮ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 9
शृणु तत्त्वेन मे भूमे कथ्यमानं मया अनघे ॥ पुरीषं मुच्यते यस्तु मम कर्म समाचरन् ॥
ਹੇ ਭੂਮੀ, ਹੇ ਅਨਘੇ, ਮੇਰੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
प्रायश्चित्तं वदाम्यत्र येन मुच्येत किल्बिषात् ॥ मम कर्मपरिभ्रष्टो विह्वलेनान्तरात्मना ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਡਿਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਹਵਲ ਹੋਵੇ।
Verse 11
एकां जलमयीं शय्यामेकामाकाशशायिनीम् ॥ एवं कृत्वा विधानं तु सोऽपराधात्प्रमुच्यते ॥
ਇੱਕ ਜਲਮਈ ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼-ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ; ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एतत्ते कथितं भद्रे पुरीषं यः समुत्सृजेत् ॥ मद्भक्तेषु विशालाक्षि अपराधविनिश्चयः ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਲ-ਕੁਚੈਲ ਸੁੱਟੇ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ—ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 13
दिव्यवर्षसहस्रं तु रौरवे नरके वसेत् ॥ पुरीषं भक्षयेत्तत्र मम कर्मपरायणः ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਲ ਭੱਖੇਗਾ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
The text frames bodily restraint and respect for ritual-terrestrial sanctity as ethical obligations: violations involving impurity and waste-discharge are treated as aparādha requiring prāyaścitta, and disciplined corrective observances are presented as restoring moral-ritual order and social conduct.
The chapter does not specify tithi, lunar month, or seasonal timing. It does, however, quantify durations for observances and consequences (e.g., three days/nights in certain austerities; multi-year animal-rebirth durations; and a thousand divine years in Raurava).
By staging Bhūmi/Pṛthivī as the questioning interlocutor and linking impurity (especially waste-discharge) to moral fault, the narrative implies that bodily waste management is not merely private but impacts the sanctity of the Earth; prāyaścitta functions as a mechanism to re-stabilize the human–terrestrial relationship through regulated conduct.
No royal lineages, dynastic lists, or named sages are referenced in this passage. The only explicit figures are Varāha and Bhūmi (Vasundharā/Dharaṇī), with cosmological reference to Raurava (naraka).