Adhyaya 121: Avoidance of Rebirth in the Womb: Ethical Conduct and the Prevention of Degraded Rebirth

Verse 1

अथ जन्माभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन गर्भं न गच्छेत तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ कथयिष्यामि ते ह्येवं सर्वधर्मविनिश्चयम् ॥

ਹੁਣ ਜਨਮ-ਅਭਾਵ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਸੁਣ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 2

कृत्वापि विपुलं कर्म आत्मानं न प्रशंसति ॥ करोति बहुकर्माणि शुद्धेनैवान्तरात्मना ॥

ਵਿਪੁਲ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

कृत्वा तु मम कर्माणि समर्थोऽनुग्रहे रतः ॥ कार्याकार्ये विजानाति सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥

ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।

Verse 4

शीतोष्णवातवर्षादिक्षुत्पिपासासहश्च यः ॥ यो दरिद्रो निरालस्यः सत्यवागनसूयकः ॥

ਜੋ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਵਰਖਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—

Verse 5

स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जकः ॥ सत्यवादी विशुद्धात्मा नित्यं च भगवत्प्रियः ॥

ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ—

Verse 6

संविभाज्य विशेषज्ञो नित्यं ब्राह्मणवत्सलः ॥ प्रियभाषी द्विजानां च मम कर्मपरायणः ॥

ਜੋ ਵੰਡ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ—

Verse 7

कुयोनिं तु न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਯੋਨੀ (ਮੰਦੀ ਜਨਮ-ਯੋਨੀ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ।

Verse 8

यो वियोनिं न गच्छेत मम कर्मपरायणः ॥ जीवहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहितः शुचिः

ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਜੀਵ-ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੈ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ।

Verse 9

सर्वत्र समतायुक्तः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ बाल्ये स्थितोऽपि वयसि क्षान्तो दान्तः शुभे रतः

ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਲਕ-ਸਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ, ਦਮਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ।

Verse 10

व्यलीकाद्विनिवृत्तो यस्तथ्येतिकृतनिश्चयः ॥ नित्यं च वृत्तिमान्कश्चित्परोक्षेऽपि न चाक्षिपेत्

ਜੋ ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰੋਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 11

ऋतुकालेऽपि गच्छेद्यः अपत्यार्थे स्वकां स्त्रियम् ॥ ईदृशास्तु नरा भद्रे मम कर्मपरायणाः

ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਐਸੇ ਨਰ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ।

Verse 12

ते वियोनिं न गच्छन्ति मम गच्छन्ति सुन्दरी ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਧਾਮ/ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਾਂਗਾ—ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 13

पुरुषाणां प्रसन्नानां यश्च धर्मः सनातनः ॥ मनुनाप्यन्यथा दृष्टो ह्यन्यथाङ्गिरसेन च

ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੂ ਨੇ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ।

Verse 14

शुक्रेण चान्यथा दृष्टो गौतमेनापि चान्यथा ॥ सोमेन चान्यथा दृष्टो रुद्रेणाप्यन्यथा पुनः

ਇਹ ਧਰਮ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ; ਸੋਮ ਨੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਮੁੜ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 15

अग्निना वायुनाचैव दृष्टो धर्मोऽन्यथा धरे ॥ यमेन चान्यथा दृष्ट इन्द्रेण वरुणेन च

ਹੇ ਧਰਤੀ! ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਯਮ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ।

Verse 16

कुबेरॆणान्यथा दृष्टः शाण्डिल्येनापि चान्यथा ॥ पुलस्त्येनान्यथा दृष्ट आदित्येनापि चान्यथा

ਇਹ ਧਰਮ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 17

पितृभिश्चान्यथा दृष्टो ह्यन्यथापि स्वयम्भुवा ॥ आत्मनात्मनि धर्मेण ये नरा निश्चितव्रताः

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਸਵੈ-ਜਨਮ) ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਜੋ ਨਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

न निन्देद्धर्मकार्याणि आत्मधर्मपथे स्थितः ॥ एभिर्गुणैः समायुक्तो मम कर्माणि कारयेत् ॥

ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰੇ।

Verse 19

वियोनिं स न गच्छेत मम लोकाय गच्छति ॥ पुनरन्यत्तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्वेह माधवि ॥

ਉਹ ਨੀਚ ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ—ਇੱਥੇ ਸੁਣ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ।

Verse 20

तरन्ति पुरुषा येन गर्भसंसारसागरम् ॥ जितेन्द्रिया जितक्रोधा लोभमोहविवर्जिताः ॥

ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਗਰਭ-ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

आत्मोपकारका नित्यं देवातिथिगुरुप्रियाः ॥ हिंसादीनि न कुर्वन्ति मधुमांसविवर्जकाः ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

मनसा ब्राह्मणीं चैव यो गच्छेन्न कदाचन ॥ विप्राय कपिलां दद्याद्वृद्धवं सान्त्वेन पालयेत् ॥

ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ।

Verse 23

सर्वेषां चैव पुत्राणां न विशेषं करोति यः ॥ संक्रुद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा यस्तु तत्र प्रसादयेत् ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦੇਵੇ—

Verse 24

यः स्पृशेत्कपिलां भक्त्या कुमारिं न च दूषयेत् ॥ अग्निं न च क्रमेत्पद्भ्यां न च पुत्रेण भाषयेत् ॥

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਚੌਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੇ—

Verse 25

जलेन मेहेद्यस्तु गुरुभक्तो न जल्पकः ॥ एवं धर्मेण संयुक्तो यो नु मां प्रतिपद्यते ॥

ਪਰ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰੇ; (ਤੱਥਾਪਿ) ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਕਬਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—

Verse 26

स च गर्भं न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥

ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शङ्खेन चान्यथा दृष्टो लिखितेनापि चान्यथा ॥ कश्यपेनान्यथा दृष्टो धर्मेणाप्यन्यथा धरे ॥

ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੇ ਧਰਾ-ਧਾਰਕ! ਧਰਮ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ।

Verse 28

नित्यं नैव विजानाति परेणापकृतं क्वचित् ॥ कर्त्तव्यं संस्मरेत्सर्वं मम सत्यं च जल्पति

ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਪਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਉਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲੇ।

Verse 29

स्वकं पालयते धर्मं स्वमतेनैव भाषितम् ॥ परवादं न कुर्वीत सर्वधर्मेषु निश्चितम्

ਆਪਣੇ ਬੋਧ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਹੀ ਪਾਲੇ; ਪਰਾਏ ਬਾਰੇ ਨਿੰਦਾ-ਵਾਦ ਨਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ।