Adhyaya 108: The Eulogy and Procedure of Donating the ‘Salt-Cow’ (Lavaṇadhenu)
Lavaṇadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit Discourse)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਲਵਣਧੇਨੁ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥ ਲੂਣ ਨਾਲ ਗਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਿਆਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ; ਬੱਛੜਾ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਸਿੰਗਾਂ/ਮੂੰਹ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਖੁਰਾਂ ਲਈ ਚਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਮੁਖ ਲਈ ਗੁੜ, ਦੰਦਾਂ ਲਈ ਫਲ, ਜੀਭ ਲਈ ਸ਼ੱਕਰ, ਨੱਕ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਰਤਨ, ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਪੱਤੇ, ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਚੰਦਨ, ਥਣਾਂ ਲਈ ਘੀ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫੁੱਲ-ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿਆਤੀਪਾਤ, ਅਯਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਇਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 108
Verse 1
अथ लवणधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ लवणधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नृपोत्तम ॥ षोडशप्रस्थसंयुक्तां धेनुं कृत्वा तु मानवः ॥
ਹੁਣ ‘ਲਵਣ-ਧੇਨੁ’ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਲਵਣ-ਧੇਨੁ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ। ਮਨੁੱਖ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥ ਲਵਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧੇਨੁ ਬਣਾਵੇ।
Verse 2
अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ धेनुं लवणमयीं कृत्वा षोडशप्रस्थसंयुताम् ॥
ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਪੀ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਪਰ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥ ਲਵਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲਵਣਮਈ ਧੇਨੁ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 3
वत्सं चतुर्भी राजेन्द्र इक्षुपादांश्च कारयेत् ॥ सुवर्णमुखशृङ्गाणि खुरा रौप्यमयास्तथा ॥
ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਛਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਸੁਵਰਨ ਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਖੁਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੋਣ।
Verse 4
मुखं गुडमयं तस्या दन्ताः फलमया नृप ॥ जिह्वां शर्करया राजन् घ्राणं गन्धमयं तथा ॥ नेत्रे रत्नमये कुर्यात् कर्णौ पत्रमयौ तथा ॥ श्रीखण्डमयकोष्ठौ च नवनीतमयाः स्तनाः ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਗੁੜ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਦੰਦ ਫਲਾਂ ਦੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੀਭ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਅਤੇ ਨੱਕ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਨੇਤਰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਾਨ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਅਤੇ ਥਣ ਨਵਨੀਤ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
Verse 5
सूत्रपुच्छां ताम्रपृष्ठां दर्भरोमां पयस्विनीम् ॥ कांस्योपदोहां राजेन्द्र घण्टाभरणभूषिताम् ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦੀ ਪੂੰਛ, ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਪਿੱਠ, ਦર્ભਾ ਘਾਹ ਦੇ ਰੋਮ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਓ; ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਹਣ-ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 6
सुगन्धपुष्पधूपैश्च पूजयित्वा विधानतः ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नक्षत्रग्रहपीडां च सर्वकालं प्रदापयेत् ॥ ग्रहणे वाथ संक्रान्तौ व्यतीपाते तथायने ॥
ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਇਹ ਦਾਨ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਅਤੇ ਅਯਨ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 8
द्विजाय साधुवृत्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने ॥ द्विजाय साधुवृत्ताय कुलीनाय च धीमते ॥
ਇਹ ਦਾਨ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਸਾਧੁ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਸਾਧੁ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वेदवेदाङ्गविदुषे श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ ईदृशाय प्रदातव्या तथाऽमत्सरिणे नृप ॥
ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਆਹਿਤਾਗ્નਿ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਹੀ ਅਤੇ ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 10
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन दक्षिणां कंबलं ददेत ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्वशक्त्या कनकेन तु
ਦੋ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਉਨ ਦਾ ਕੰਬਲ ਦੇਵੇ। ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸੋਨਾ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 11
ब्राह्मणं पूज्य विधिवत्पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ सदक्षिणं च गोपुच्छं दत्त्वा ब्राह्मणहस्तके
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਗੋ-ਪੁੱਛ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ…
Verse 12
इमं मन्त्रं समुच्चार्य ततस्तां प्रतिपादयेत् ॥ इमां गृहीण भो विप्र रुद्ररूपां नमोऽस्तु ते
ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।”
Verse 13
रसज्ञा सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृता ॥ कामं पूरय मे देवि रुद्ररूपे नमोऽस्तु ते
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕ੍ਰਿਤ—ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ। ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
दत्त्वा धेनुं तु लवणेनैकाहं चैव तिष्ठति ॥ स्वयं त्रिरात्रं विप्रेण तथैव लवणाशिना
ਧੇਨੁ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੂਣ ਨਾਲ (ਆਹਾਰ) ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤ/ਨਿਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਲੂਣ-ਆਹਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सहस्रेण शतेनाथ स्वशक्त्या कनकेन तु ॥ दत्त्वेमां स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो वृषध्वजः
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੌ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਦੇਵ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं च गच्छति
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इष्ट्वा चैवं च मन्त्रं तु पुच्छदेशोपविश्य च ॥ छत्रकोपानहौ देये मुद्रिकाकर्णमात्रकैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾ ਤੇ ਕੰਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਵੀ।
Frequently Asked Questions
The text frames regulated gifting (dāna) as a disciplined social-ethical act: resources are intentionally assembled, symbolically mapped onto a ‘cow’ form, and transferred to a qualified recipient. The internal logic emphasizes right procedure (vidhi), right recipient (pātra), and right timing (kāla) as mechanisms for purification and social order.
The chapter specifies performance or intensified giving during grahaṇa (eclipse), saṅkrānti (solar ingress), vyatīpāta (an auspicious/inauspicious astronomical yoga), and ayana (solstitial turning points). It also mentions continual appeasement for nakṣatra-graha pīḍā (astral afflictions).
Although not explicitly ecological, the rite can be read as a terrestrial-balance motif: substances drawn from agrarian and mineral domains (salt, sugar, ghee, metals, fragrances) are ritually re-ordered into a non-violent substitute ‘cow’ and redistributed. This models a managed circulation of materials—an early ethical economy of resources—compatible with the Varāha–Pṛthivī frame of maintaining worldly stability through regulated conduct.
No dynastic lineages are named. The narrative addresses a ruler (nṛpa/nṛpottama/rājendra) and specifies recipient categories: brāhmaṇa characterized as sādhuvṛtta, kulīna, dhīmat, vedavedāṅgavid, śrotriya, and āhitāgni. Rudra (vṛṣadhvaja) is invoked as the theological referent in the mantra and stated destination (Rudra-loka).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.