Adhyaya 106: The Significance and Rite of Donating the ‘Curd-Cow’ (Dadhidhenudāna)
Dadhidhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਧਿਧੇਨੁਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੇਟਾਂ ਦਾ ਦਾਨ। ਹੋਤ੍ਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ (ਗੋਬਰ ਲੇਪ), ਸਜਿਆ ਮਾਪ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵਿਛਾਉਣ, ਸੱਤ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਦਹੀਂ ਦਾ ਘੜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੱਛੜਾ, ਸਜਿਆ ਮੁਖ, ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਦਾਨ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ—ਵੰਸ਼, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ—ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਨਾਲ ਜੁੱਤੀ, ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਉਪਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 106
Verse 1
अथ दधिधेनुदान माहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ दधिधेनोर्महाराज विधानं शृणु सांप्रतम् ॥ अनुलिप्ते महीभागे गोमयेन नराधिप
ਹੁਣ ‘ਦਧਿਧੇਨੁ-ਦਾਨ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਦਧਿਧੇਨੁ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਭੂਮੀ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ…
Verse 2
गोचर्ममात्रं तु पुनः पुष्पप्रकरशोभिते ॥ कुशैरास्तीर्य वसुधां कृष्णाजिनकुशोत्तरीम्
ਫਿਰ ਗੋਚਰਮ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਜਗ੍ਹਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੇ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉੱਪਰ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਰੱਖੇ।
Verse 3
दधिकुम्भं तु संस्थाप्य सप्तधान्यचयोपरि ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु सौवर्णं मुखमण्डितम्
ਸੱਤ ਧਾਨਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਦਹੀਂ ਦਾ ਘੜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ; ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਛੜਾ—ਸੁਵਰਨ, ਮੁਖ-ਮੰਡਿਤ—ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 4
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन पुष्पगन्धैस्तु पूजिताम् ॥ ब्राह्मणाय कुलीनाय साधुवृत्ताय धीमते
ਦਾਨ ਨੂੰ ਦੋ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸਾਧੁ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
क्षमादिगुणयुक्ताय दद्यत्तां दधिधेनुकाम् ॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु मुद्रिकाकर्णभूषणैः
ਖ਼ਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਦਹੀਂ-ਧੇਨੂ’ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ (ਉਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟ) ਪੁੱਛ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਨ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ।
Verse 6
पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा मन्त्रिममं पठेत् ॥ दधिक्राव्णेति मन्त्रेण दद्याद्धेनुं सुपूजिताम्
ਖੜਾਉਂ ਅਤੇ ਜੁੱਤੇ, ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰੇ; ‘ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸੁਪੂਜਿਤ ਗਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 7
एवं दधिमयीं धेनुं दत्त्वा राजर्षिसत्तम ॥ एकाहारी दिनं तिष्ठेद्दध्ना च नृपनन्दन
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਨੰਦਨ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਕੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਟਿਕੇ—ਅਤੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 8
यजमानो वसेद्राजंस्त्रिरात्रं च द्विजोत्तमः ॥ दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमं पदम्
ਯਜਮਾਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵੀ; ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सोऽश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोकं च गच्छति
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes regulated generosity (dāna) performed with ritual cleanliness, correct procedure, and careful selection of a worthy recipient. Ethical value is located in disciplined giving—material support directed to a learned and virtuous brāhmaṇa—combined with self-restraint (niyama) after the donation. The chapter frames merit as arising from both the act and its orderly, socially accountable execution.
No lunar tithi, nakṣatra, month, or seasonal timing is specified. The only temporal markers are observance-lengths: the donor maintains a one-day regulated intake (ekāhāra) and remains with curd-based restraint for that day, while the officiant/leading brāhmaṇa is described as observing a three-night period (trirātra).
Environmental balance is implied through the ritual’s Earth-facing materials and purification logic: gomaya (cow-dung plaster) and kuśa (sacred grass) prepare the ground (vasudhā), highlighting a model where the terrestrial surface is treated as a managed, purified substrate for human action. The ‘cow’ symbolism (dhenū) and the use of grains (saptadhānya) also link prosperity and moral order to agrarian/ecological cycles, aligning with the Varāha Purāṇa’s broader Pṛthivī-centered worldview even when Pṛthivī is not explicitly named in the verses.
No specific dynasties or named sages are cited. The chapter addresses a generalized royal figure (e.g., mahārāja, narādhipa, nṛpa-nandana, rājarṣi-sattama) and prescribes gifting to a ‘kulīna’ brāhmaṇa of good conduct and virtues. The only explicit role-title is Hotṛ, indicating a Vedic ritual function rather than an individualized historical person.