Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਜਲਧੇਨੂ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਲ-ਭਰੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਕੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਾਨ। ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਲਿਪੇ, ਗੋਚਰਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ-ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਗਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਬੱਛੜਾ’ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ, ਦਧਿ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਸ਼ਰਕਰਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਭੇਟ, ਪੰਚਰਤਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਾਨ-ਪਾਤਰ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਅਹਿਤਾਗ્નਿ ਅਤੇ ਵੇਦਪਾਰਗ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਤਾ, ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਵਿਚ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮੰਨ ਕੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਲ ਧਰਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
ਹੁਣ ਜਲਧੇਨੁ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ (ਕਥਨ) ਹੈ। ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਲਧੇਨੁ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਗੋਚਰਮ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿੰਨੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲੇਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
ਉਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ, ਇਕ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਘੜਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਪੂਰ, ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ।
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਵਾਸਿਤ ਕਰਕੇ (ਦਾਨ-ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੱਛਾ ਵੀ ਘੜ ਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਯੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਰੱਧਨੀਕ ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਤਾਜ਼ੇ ਦੂರ್ವਾ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਾਂਸੀ, ਉਸ਼ੀਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਲੇਯ ਅਤੇ ਸੁੱਖੀ ਬਾਲੂ ਵੀ ਪਾਏ।
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਧਾਤ੍ਰੀਫਲ, ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਸਭ ਧਾਨਿਆਂ ਨੂੰ (ਉਸ ਵਿੱਚ) ਪਾਏ; ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਰ ਹੀ ਪਾਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
ਇੱਕ ਪਾਤ੍ਰ ਘੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਦੂਜਾ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ; ਤੀਜਾ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
(ਗਾਂ ਨੂੰ) ਸੁਵਰਨ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣਾਓ; ਕਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਸ਼ੁਭ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨੇਤਰ ਮੋਤੀ-ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹੋਣ।
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
(ਗਾਂ ਨੂੰ) ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀ, ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਹਣ-ਪਾਤ੍ਰ (ਜਾਂ ਦੁਹਣ ਲਈ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਸਾਜ਼) ਵਾਲੀ, ਦರ್ಭਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਣਾਓ। ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦਾ ਕਰਕੇ, ਕਾਲਾ ਗਹਿਣਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਘੰਟੀ ਲਗਾਓ।
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਇੱਖੂ (ਗੰਨੇ) ਦੇ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੋ। ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ) ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿਓ।
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧੇਨੁ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ...
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਇਹ ਦਾਨ ਸਾਧੁ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਜੋ ਅਹਿਤਾਗਨੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ, ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ, ਗੋ-ਹੰਤਾ, ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਉੱਤਮ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੋ ‘ਜਲਧੇਨੁ’ (ਜਲ-ਗਾਂ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਭੀ ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਧਾਰੇ: ਜਲਧੇਨੁ-ਦਾਤਾ ਇਕ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਜਲ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ ਰਹੇ।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—(ਅਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਧ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਮਧੁਰ ਖੀਰ ਦੀ ਹੈ।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
ਜਿੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਤਾ, ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ), ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
ਉਨ ਦੇ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ; ਗੁੜ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸੀਪੀ ਦੇ ਦੰਦ; ਜੀਭ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੇ ਮੱਖਣ ਨਾਲ—(ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ/ਸੰਯੋਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਜਲਧੇਨੂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.