Adhyaya 65: Vamana’s Three Steps and the Binding of Bali

Verse 6

ततो ऽब्रवीत् सुरश्रेष्ठो दैत्यराजानमव्ययः विहस्य सुचिरं कालं भरद्वाजमवेक्ष्य च

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵ੍ਯਯ ਪ�Vamana Purana

Verse 7

गुरोर्मदीयस्य गुरुस्तस्यास्त्यग्निपरिग्रहः न स धारयते भूम्यां पारक्यां जातवेदसम्

ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਗਨਿ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ) ਲੈ ਰੱਖੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ—ਯਜ੍ਞਾਗਨਿ—ਨਹੀਂ ਟਿਕਾਉਂਦੇ।

Verse 8

तदर्थमभियाच्ऽहं मम दानवपार्थिव मच्छरीरप्रमाणेन देहि राजन् पदत्रयम्

ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਦਾਨਵ-ਨਰੇਸ਼, ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਪ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦਿਓ।

Verse 9

सुरारेर्वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्यामवेक्ष्य च बाणं च तनयं वीक्ष्य इदं वचनमब्रवीत्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਕ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 10

न केवलं प्रमाणेन वामनो ऽयं लघुः प्रिये येन क्रमत्रयं मौर्ख्याद् याचते बुद्धितो ऽपि च

ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਵਾਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਪ ਕਰਕੇ ਹੀ ‘ਛੋਟਾ’ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਵੀ।

Verse 11

प्रयो विधाताल्पधियां नराणां बहिष्कृतानां च महानुभाग्यैः धनादिकं भूरि न वै ददाति यथेह विष्णोर्न बहुप्रयासः

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਭਾਗ੍ਯ) ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਮਹਾਂਭਾਗ੍ਯਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।

Verse 12

न ददाति विधिस्तस्य यस्य भाग्यविपर्ययः मयि दातरि यश्चायमद्य याचेत् पदत्रयम्

ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਗ੍ਯ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ (ਦੈਵ) ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

Verse 13

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा भूयो ऽप्युवाचाथ हरिं दनूजः याचस्व विष्णो गजवाजिभूमिं दासीहिरण्यं यदभीप्सितं च

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾਨਵ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਧਰਤੀ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ, ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੰਗ ਲੈ।”

Verse 14

भवान् याचयिता विष्णो अहं दाता जगत्पतिः दातुर्याचयितुर्लज्जा कथं न स्यात् पदत्रये

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੁਸੀਂ ਯਾਚਕ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦਾਤਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ। ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਤੇ ਜਾਂ ਯਾਚਕ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਆਵੇ?

Verse 15

रसातलं वा वृथिवीं भुवं नाकमथापि वा एतभ्यः कतमं दद्यां स्थानं याचस्व वामन

ਰਸਾਤਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ, ਭੁਵਲੋਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਵਰਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਥਾਂ ਮੈਂ ਦਿਆਂ? ਹੇ ਵਾਮਨ! ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਥਾਨ/ਰਾਜ ਮੰਗੋ।

Verse 16

वामन उवाच गजाश्वभूहिरण्यादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् एतावता त्वहं चार्थी देहि राजन् पदत्रयम्

ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਜੋ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਜਿਤਨੀ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰੋ।

Verse 17

इत्येवमुक्ते वचने वामनेन महासुरः बलिर्भृङ्गारमादाय ददौ विष्णोः क्रमत्रयम्

ਵਾਮਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਬਲੀ ਨੇ ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ (ਦਾਨ-ਜਲ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 18

पाणौ तु पतिते तोये दिव्यं रूपं चकार ह त्रैलोक्यक्रमणार्थाय बहुरूपं जगन्मयम्

ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਾਨ-ਜਲ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਬਹੁ-ਰੂਪੀ, ਜਗਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ।

Verse 19

पद्भ्यां भूमिस्तथा जङ्घे नभस्त्रैलोक्यवन्दितः सत्यं तपो जानुयुग्मे ऊरुभ्यां मेरुमन्दरौ

ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਊਰੂਆਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵੰਦਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਤਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਊਰੂਆਂ ਤੋਂ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ।

Verse 20

विश्वेदेवा कटीभागे मरुतो वस्तिशीर्षगाः लिङ्गे स्थितो मन्मथश्च वृषणाभ्यां प्रजापतिः

ਕਟੀ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਵਸਤੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਾ। ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਨਮਥ (ਕਾਮਦੇਵ) ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਥਿਤ/ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 21

कुक्षिभ्यामर्णवाः सप्त जठरे भुवनानि च वलिषु त्रिषु नद्यश्च यज्ञास्तु जठरे स्थिताः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁੱਖੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ; ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜਠਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵੀ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 22

इष्टापूर्तादयः सर्वाः क्रियास्तत्र तु संस्थिताः पृष्ठस्था वसवो देवाः स्कन्धौ रुद्रैरधिषठितौ

ਇਸ਼ਟ‑ਪੂਰਤ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਕੰਧ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 23

बाहवश्च दिशः सर्वा वसवो ऽष्टौ करे स्मृताः हृदये संस्थितो ब्रह्मा कुलिशो हृदयास्थिषु

The arms are all the directions. The eight Vasus are remembered as being in the hands. Brahmā is stationed in the heart; and the thunderbolt (vajra) is in the bones of the heart.

Verse 28

शिखायां देवदेवस्य ध्रुवो राजा न्यषीदत तारका रोमकूपेभ्यो रोमाणि च महर्षयः

{"bali_present": false, "generosity_display": null, "daana_type": null, "shukracharya_interaction": null, "devotion_quality": null, "patala_reference": false}

Verse āviśya: having entered/possessed; dharmiṣṭha: most righteous, exemplary in dharma; bhāvyaṃ: what is to be effected/what must happen; bhūta: a being (spirit/entity; also ‘elemental being’), here implying an occult agent; sāmpratam: now, at present; chalayitum: to deceive, delude, trick; surūpī: handsome, fair-formed; bhuvi saṃsthitaḥ: established/standing on the earth (in the human realm)

भूमिं विक्रममाणस्य महारूपस्य तस्य वै दक्षिणो ऽभूत् स्तनश्चन्द्रः सूर्यो ऽभूदथ चोत्तरः नक्षश्चाक्रमतो नाभिं सूर्येन्दू सव्यदक्षिणौ

হে ধর্মিষ্ঠ! এতে প্রবেশ করে কোনো ভূতশক্তি এখন কিছু ঘটাতে চায়; আমাদের প্রতারণা করতে কোনো সুদর্শন ব্যক্তি পৃথিবীতে অবস্থান করছে।

Verse 31

द्वितीयेन क्रमेणाथ स्वर्महर्जनतापसाः क्रान्तार्धार्धेन वैराजं मध्येनापूर्यताम्बरम्

ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਵਰਗ, ਮਹਰਲੋਕ ਅਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਨੂੰ ਲੰਘ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਦਮ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਵੈਰਾਜ (ਵਿਰਾਜਾ) ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੱਧ ਲੋਕ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 32

ततः प्रतापिना ब्रह्मन् बृहद्विष्ण्वङ्घ्रिणाम्बरे ब्रह्माण्डोदरमाहत्य निरालोकं जगाम ह

VamP 67.53

Verse 33

विश्वाङ्घ्रिणा प्रसरता कटाहो भेदितो बलान् कुटिला विष्णुपादे तु समेत्य कुटिला ततः

ਜਦੋਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੈਰ ਫੈਲਿਆ ਤਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ‘ਕਟਾਹ’ ਚਿਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ‘ਕੁਟਿਲਾ’ ਨਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਕੁਟਿਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

Verse 34

तस्या विष्णुपदीत्येवं नामाख्यातमभून्मुने तथा सुरनदीत्येवं तामसेवन्त तापसाः भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ‘ਸੁਰਨਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਗਈ। ਤਪਸਵੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ, ਹਾਲੇ ਅਧੂਰੇ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 35

समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत् प्रस्फुरिताधरः ऋमाद् भवति दैत्येन्द्र बन्धनं घोरदर्शनम् त्वं पूरय पदं तन्मे नो चेद् बन्धं प्रतीच्छ भोः

ਬਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, (ਭਗਵਾਨ) ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ! ਇਸ ਕਰਜ਼-ਭੰਗ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣਾ ਬੰਧਨ ਉੱਠੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਉਹ ਕਦਮ ਪੂਰਾ ਕਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਬੰਧਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।”

Verse 36

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा विहस्याथ बलेः सुतः बाणः प्राहामरपतिं वचनं हेतुसंयुतम्

ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 38

बाण उवाच कृत्वा महीमल्पतरां जगत्पते स्वायंभुवादिभुवनानि वै षट् कथं बलिं प्रार्थयसे सुविस्तृतां यां प्राग्भवान् नो विपुलामथाकरोत् // वम्प्_65.37 विभो सही यावतीयं त्वयाद्य सृष्टचा समेता भुवनान्तरालैः दत्ता च तातेन हि तावतीयं किं वाक्छलेनैष निबध्यते ऽद्य

ਬਾਣ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ! ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਛੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਜੋ ਦਾਨ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੀ ਅਪਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁਸੀਂ ਬਲੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਵਿਭੋ! ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਤਨੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਸ਼ਬਦ-ਛਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 39

या नैव शक्य भवता हि पूरितुं कथं वितन्याद् दितिजेश्वरो ऽसौ शक्तस्तु संपूजयितुं मुरारे प्रसीद मा बन्धनमादिशस्व

ਜੋ ਦਾਨ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਦਿਤਿਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ (ਬਲੀ) ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਾ ਸਕੇਗਾ? ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿਓ।

Verse 40

प्रोक्तं श्रुतौ भवतापीश वाक्यं दानं पात्रे भवते सौख्यदायि देशे सुपुण्ये वरदे यच्च काले तच्चाशेषं दृश्यते चक्रपाणे

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇ ਯੋਗ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਰਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 41

दानं भूमिः सर्वकामप्रदेयं भवान् पात्रं देवदेवो जितात्मा कालो ज्येष्ठामूलयोगे मृगाङ्गः कुरुक्षेत्रं पुण्यदेशं प्रसिद्धम्

ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਾਤਰ ਹੋ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਿਤਾਤਮਾ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ-ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ (ਮ੍ਰਿਗਾਂਕ) ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਨ-ਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 42

किं वा देवो ऽस्मद्विधैर्बुद्धिहीनैः शिक्षापनीयः साधु वासाधु चैव स्वयं श्रुतीनामपि चादिकर्त्ता व्याप्य स्थितः सदसद् यो जगद् वै

ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਲੋਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਵੀ? ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 43

कृत्वा प्रमाणं स्वयसेव हीनं पदत्रयं याचितवान् भुवश्च किं त्वं न गृह्णासि जगत्त्रयं भो रूपेण लोकत्रयवन्दितेन

ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾ ਕੇ ਛੋਟਾ ਮਾਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਮੰਗੇ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ?

Verse 44

नात्राश्चर्यं यज्जगद् वै समग्रं क्रमत्रयं नैव पूर्णं तवाद्य क्रमेण त्वं लङ्घयितुं समर्थो लीलामेतां कृतवान् लोकनाथ

ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਘਿਰਿਆ। ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਕਦਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਦ ਕਰਤੱਬ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 45

प्रमाणहीनां स्वयमेव कृत्वा वसुंधरां माधव पद्मनाभ विष्णो न बध्नासि बलिं न दूरे प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति

ਹੇ ਮਾਧਵ, ਹੇ ਪਦਮਨਾਭ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਮਾਣਹੀਨ’ ਅਰਥਾਤ ਅਪਾਰਿਮੇਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਨਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्ते वचने बाणेन बलिसूनुना प्रोवाच भगवान् वाक्यमादिकर्त्ता जनार्दनः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਆਦਿਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।

Verse 47

त्रिविक्रम उवाच यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेय साम्प्रतम् तेषां वैच हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬਲੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਕਾਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਸੁਣ।

Verse 48

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया राजन् पदत्रयम् देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत् समनुष्ठितम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ—‘ਯੋਗ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦੇ।’ ਉਹੀ ਬੇਨਤੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

Verse 49

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पितासुर प्रायच्छद् येन निःशङ्कं ममानन्तं क्रमत्रयम्

ਕੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਸੁਰ ਬਲੀ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਮੇਰੇ ਅਨੰਤ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਨ।

Verse 50

सत्यं क्रमेण चैकेन क्रमेयं भूर्भुवादिकम् बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत् क्रमत्रयम्

ਸੱਚ ਹੈ, ਇਕ ਹੀ ਕਦਮ ਨਾਲ ਭੂਹ-ਭੁਵਹ ਆਦਿ ਲੋਕ ਮਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਲੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 51

तस्माद् यन्मम बालेय त्वत्पित्राम्बु करे महत् दत्तं तेनायुरेतस्य कल्पं यावद् भविष्यति

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਨ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਕਲਪ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ।

Verse 52

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् सावर्णिके च संप्राप्ते बलिरिन्द्रो भविष्यति

ਹੇ ਬਾਣ! ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਦ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ।

Verse 53

इत्थं प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਫਿਰ ਬਲੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 54

श्रीभगवानुवाच आपूरणाद् दक्षिणाया गच्छ राजन् महाफलम् सुतलं नाम पातालं वस तत्र निरामयः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਪੂਰਣ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਹੈ। ‘ਸੁਤਲ’ ਨਾਮਕ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸ; ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇਂਗਾ।

Verse 55

बलिरुवाच सुतले वसतो नाथ मम भोगाः कुतो ऽव्ययाः भविष्यन्ति तु येनाहं निवत्स्यामि निरामयः

ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਥ! ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਕਿੱਥੋਂ ਅਖ਼ਯ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਸਕਾਂ?

Verse 56

त्रिविक्रम उवाच सुतलस्थस्य दैत्येन्द्र यानि भोगानि ते ऽधुना भिवष्यन्ति महार्हाणि तानि वक्ष्यामि सर्वशः

ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ! ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਤੇਰੇ ਜੋ ਮਹਾਮੁੱਲ ਭੋਗ ਹੁਣ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 57

दानान्यविधित्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च तथाधीतान्यव्रतिभिर्दास्यन्ति भवतः फलम्

ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਦਾਨ, ਅਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਯ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪਾਠ/ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਫਲ ਦੇਣਗੇ।

Verse 58

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे द्वारप्रतिपदा नाम तव भावी महोत्सवः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਉਤਸਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਮਹੋਤਸਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਦ੍ਵਾਰਪ੍ਰਤਿਪਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਮਹੋਤਸਵ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 59

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलङ्कृताः पुष्पदीपप्रदानेन अर्जयिष्यन्ति यत्नतः

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਖੁਸ਼, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਸਜ्जਿਤ ਲੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ।

Verse 61

तत्रोत्सवो सुख्यतमो भविष्यति दिवानिशं हृष्टजनाभिरामम् यथैव राज्ये भवतस्तु साम्प्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदी च // वम्प्_65.60 इत्येवमुक्त्वा मधुहा दितीश्वरं विसर्जयित्वा सुतलं सभार्यम् यज्ञं समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्भामरसंघजुष्टम्

{"avatara_relevance": false, "avatara_stage": null, "dwarf_form_active": false, "trivikrama_form_active": false, "bali_interaction": null, "divine_purpose": null, "aditi_kashyapa_context": null}

Verse 63

स्वर्गं गते धातरि वासुदेवे शाल्वो ऽसुराणां महता बलेन कृत्वा पुरं सौभमिति प्रसिद्धं तदान्तरिक्षे विचचार कामात्

said: “By day