Adhyaya 15: Dietary Rules, Purification (Śauca), and the Duties of the Householder and Forest-Dweller

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे चतुर्दशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च जर्ज्यं महाबाहो सदाधर्मस्थितैर्नरैः यद्भोज्यं च समुद्दिष्टं कथयिष्यामहे वयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਮਨਪੁਰਾਣ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 2

भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तां चिरसंभृतम् अस्नेहा व्रीहयः श्लक्ष्णा विकाराः पयसस्तथा

ਬਾਸੀ ਅੰਨ, ਘੀ/ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲਿਆ ਭੋਜਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਚਿਕਨਾਈ ਦੇ ਬਰੀਕ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਆਰੀਆਂ—ਇਹ ਭੋਜਨਯੋਗ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 3

शशकः शल्यको गोधा श्वाविधो मत्स्यकच्छपौ तद्वद् द्विदलकादीनि भोज्यानि मनुरब्रवीत्

ਖਰਗੋਸ਼, ਸ਼ਲ੍ਯਕ (ਸਜਾਰੂ), ਗੋਧਾ, ਸ਼ਵਾਵਿਧ (ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਜੀਵ), ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਕੱਛੂਆ; ਅਤੇ ਦਵਿਦਲ ਅਨਾਜ (ਦਾਲਾਂ ਆਦਿ)—ਮਨੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 4

मणिरत्नप्रवालानां तद्वन्मुक्ताफलस्य च शैलदारुमयानां च तृणमूलौषधान्यपि

ਮਣੀ, ਰਤਨ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਅਤੇ ਮੋਤੀ; ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ; ਅਤੇ ਘਾਹ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 5

शूर्पधान्याजिनानां च संहतानां च वाससाम् वल्कलानामशेषाणामम्बुना शुद्धिरिष्यते

ਛਾਣਣ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ (ਸ਼ੂਰਪ), ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ-ਚਮੜਾ, ਸਿਲੇ/ਬੁਣੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਬਣੇ ਸਾਰੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 6

सस्नेहानामथोष्णेन तिलकल्केन वारिणा कार्पासिकानां वस्त्राणां सुद्धिः स्यात्सह भस्मना

ਤੇਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਲੱਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਲੇਪ ਮਿਲੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

नागदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते पुनः पाकेन भाण्डानां मृन्मयानां च मेध्यता

ਹਾਥੀਦੰਦ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਖੁਰਚਣ/ਛੀਲਣ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁੜ ਤਪਾ ਕੇ (ਪਕਾ ਕੇ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

शुचि भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गेण यत्कृतम्

ਭਿੱਖਿਆ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਵਪਾਰਕ ਮਾਲ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ; ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸਪਰਸ਼; ਗਲੀ/ਸੜਕ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਣਜਾਣ ਚੀਜ਼; ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

वाक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु चेष्टितं बालवृद्धानां बालस्य च मुखं शुचि

ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਣਯੋਗ ਬਾਣੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਟਕੇ, ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮੇ ਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਹਲਕੀ ਹੋਵੇ। ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ।

Verse 10

कर्मान्ताङ्गारशालासु स्तनन्धयसुताः स्त्रियः वाग्विप्रुषो द्विजेन्द्राणां संतप्ताश्चाम्बुबिन्दवः

ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਰ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ (ਅੱਗ-ਘਰ/ਰਸੋਈ) ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦ-ਕਣ (ਥੁੱਕ ਦੇ ਛਿਟੇ) ਅਤੇ ਤਪਾਏ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੀ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 11

भूमिर्विशुध्यते खातदाहमार्जनगोक्रमैः लेपादुल्लेखनात् सेकाद् वेश्म संमार्जनार्जनात्

ਧਰਤੀ ਖੋਦਣ, ਸਾੜਣ, ਪੋਂਛ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ (ਗੋਕ੍ਰਮ) ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਲੇਪਣ, ਖੁਰਚਣ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

केशकीटावपन्ने ऽन्ने गोघ्राते मक्षिकान्विते मृदम्बुभस्मक्षाराणि प्रक्षेप्तव्यानि शुद्धये

ਜੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪੈ ਜਾਣ, ਗਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂੰਘ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਲੱਗ ਜਾਣ—ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਿੱਟੀ (ਮ੍ਰਿਦ), ਪਾਣੀ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਖਾਰ ਮਿਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 13

औदुम्बराणां चाम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः भस्माम्बिभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावोद्रवस्य च

ਉਦੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ) ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਖੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਟਿਨ (ਤ੍ਰਪੁ) ਅਤੇ ਸੀਸਾ ਖਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਭਸਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਧੋ ਕੇ/ਭਿਗੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਵਹਿ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ/ਛਲਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च अन्येषामपि द्रव्याणां शुद्धिर्गन्धापहारतः

ਜੋ ਵਸਤੂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਬਦਬੂ-ਨਿਵਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 15

मातुः प्रस्रवणे वत्सः शकुनिः फलपातने गर्दभो भारवाहित्वे श्वा मृगग्रहणे शुचिः

ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਛੜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਫਲ ਡਿਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਿੱਚ ਗਧਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

रथ्याकर्दमतोयानि नावः पथि तृणानि च मारुतेनैव सुद्ध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च

ਗਲੀ ਦੀ ਚਿਕੜ ਅਤੇ ਟੋਏ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੇ ਘਾਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

शृतं द्रोणाढकस्यान्नममेध्याभिप्लुतं भवेत् अग्रमुद्धृत्य संत्याज्यं शेषस्य प्रोक्षणं स्मृतम्

ਜੇ ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ (ਦ੍ਰੋਣ ਜਾਂ ਆਢਕ ਜਿਤਨਾ ਵੀ) ਅਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ (ਪ੍ਰੋક્ષણ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 18

उपवासं त्रिरात्रं वा दूषितान्नस्य भोजने अज्ञाते ज्ञातपूर्वे च नैव शुद्धिर्विधीयते

ਦੂਸ਼ਿਤ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੂਸ਼ਣ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 19

उदक्याश्वाननग्नांश्च सूतिकान्त्यावसायिनः स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः

ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ, ਘੋੜਾ, ਕੁੱਤਾ, ਨੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਅੰਤ੍ਯਾਵਸਾਈ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 20

सस्नेहमस्थि संस्पृस्य सवासाः स्नानमाचरेत् आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य च

ਚਰਬੀ/ਮਾਸ ਨਾਲ ਚਿਕਣੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਚਿਕਨਾਹਟ ਨਾ ਰਹੇ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 21

न लङ्घयेत्पुरीषासृक्ष्ठीवनोद्वर्त्तनानि च गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रे पादाम्भांसि क्षिपेद् बहिः

ਮਲ, ਖੂਨ, ਥੁੱਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਮਲਣ ਵਾਲਾ ਉਬਟਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਘਰ ਤੋਂ ਜੂਠ, ਵਿਸ਼ਠਾ-ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

पञ्चपिण्डाननुद्धत्य न स्नायात् परवारिणि स्नायीत देवखातेषु सरोहदसरित्सु च

ਪੰਜ ਪਿੰਡ (ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਢੇਲੇ) ਨਾ ਹਟਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੇਵਖਾਤ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਖੋਦੇ ਤਲਾਬ), ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन नालपेद् जनविद्विष्टं वीरहीनां तथा स्त्रियम्

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਅਣਉਚਿਤ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੱਖਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਪੁਰਖ-ਅਭਿਭਾਵਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 24

देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञवेदादिनिन्दकैः कृत्वा तु स्पर्शमालापं शुद्ध्यतेर्ऽकावलोकनात्

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

अभोज्याः सूतिकाषण्ढमार्जाराखुश्वकुक्कुटाः पतितापविद्धनग्नाश्चाण्डालाद्यधमाश्च ये

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ ਲੈਣਾ ਅਯੋਗ ਹੈ—ਸੂਤਿਕਾ (ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਸਤਰੀ), ਸ਼ਣਢ, ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ, ਚੂਹਾ, ਕੁੱਤਾ, ਮੁਰਗਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਿਤ, ਅਪਵਿੱਧ/ਬਹਿਸਕ੍ਰਿਤ, ਨੰਗੇ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਅਧਮ ਲੋਕ।

Verse 26

सुकेशिरुवाच भवद्भिः कीर्तिताभोज्या य एते सूतिकादयः अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि हि

ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸੂਤਿਕਾ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਭੋਜ੍ਯ’ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਤੱਤਵਤಃ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

ऋषय ऊचुः ब्राह्मणी ब्राह्मणस्यैव यावरोधत्वमागता तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਸਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਵਰੋਧ/ਅਸ਼ੌਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਸੂਤਿਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਨਿੰਦਿਤ (ਤਿਆਜ੍ਯ) ਹੈ।

Verse 28

न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च पितृदेवार्चनाद्धीनः स षण्ढः परिगीयते

ਜੋ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਣਢ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

दम्भार्थं जपते यश्च तप्यते यजते तथा न परत्रार्थमुद्यक्तो स मार्जारः प्रकीर्तितिः

ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਜਪ ਕਰਦਾ, ਤਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ‘ਮਾਰਜਾਰ’ (ਬਿੱਲੀ ਵਰਗਾ ਕਪਟੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

विभवे सति नैवात्ति न ददाति जुहोति च तमाहुराखुं तस्यान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रेण सुद्ध्यति

ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਆਖੁ’ (ਚੂਹਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

यः परेषां हि मर्माणि निकृन्तन्निव भाषते नित्यं परगुणद्वेषी स श्वान इति कथ्यते

ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਰਾਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਸ਼ਵਾਨ’ (ਕੁੱਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सभागतानां यः सभ्यः पक्षपातं समाश्रयेत् तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम्

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ੍ਯ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੁੱਕੁਟ’ (ਮੁਰਗਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਨਿੰਦਤ ਹੈ।

Verse 33

स्वघर्मं यः सुत्सृज्य परधर्मं समाश्रयेत् अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते

ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਪਤਿਤ’ (ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

देवत्यागी पितृत्यागी गुरुभक्त्यरतस्तथा गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ, ਅਤੇ ਕੂ-ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ (ਗਲਤ ਨਿਸ਼ਠਾ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇ—ਉਹ ‘ਅਪਵਿੱਧ’ (ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

येषां कुले न वेदो ऽस्ति न सास्त्रं नैव च व्रतम् ते नग्नाः कीर्तिताः सद्भिस् तेषामन्नं विगर्हितम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਦ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ—ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਨਗਨ’ (ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਨਿੰਦਿਤ (ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ) ਹੈ।

Verse 36

आशार्तानामदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः शरणागतं यस्त्यजति स चाण्डालो ऽधमो नरः

ਜੋ ਲੋੜ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਚੰਡਾਲ, ਅਧਮ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।

Verse 37

यो बान्धवैः परित्यक्तः साधुभिर्ब्राह्मणैरपि कुण्डाशी यश्च तस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਜੋ ‘ਕੁੰਡਾਸ਼ੀ’ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

यो नित्यकर्मणो हानिं कुर्यान्नैमित्तिकस्य च भुक्त्वान्नं तस्य शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः

ਜੋ ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਲੋਪ ਕਰਵਾਏ—ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

गणकस्य निषादस्य गणिकाभिषजोस्तथा कदर्यस्यापि शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः

ਜੂਆਰੀ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਗਣਿਕਾ, ਵੈਦ ਅਤੇ ਕੰਜੂਸ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੌਚ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतजन्मसु न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्त्तव्यो हि कथञ्चन

ਮੌਤ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਹੀ ਰੁਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਮੌਕੇ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਕਰਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

Verse 41

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ (ਸਚੈਲ-ਸਨਾਨ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਨਾਨ—ਇਉਂ ਭਗਵਾਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 42

प्रेताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रजैः प्रमे ऽह्नि चतुर्थे वा सप्तमे वास्थिसंचयम्

ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾਹ ਕਰ ਕੇ, ਗੋਤ੍ਰਜ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਕਰਨ।

Verse 43

ऊर्द्ध्वं संचयनात्तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः

ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਮ ਜਲ ਸਮੇਤ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਜਲ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 44

विषोद्बन्धनशस्त्राम्बुवह्निपातमृतेषु च बाले प्रव्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा

ਜ਼ਹਿਰ, ਫਾਹੀ/ਗਲਾ ਘੁੱਟਣਾ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ, ਅੱਗ, ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ; ਅਤੇ ਬੱਚੇ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਕ/ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

सद्यः शौचं भवेद्वीर तच्चाप्युक्तं चतुर्विधम् गर्भस्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे

ਹੇ ਵੀਰ, ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ (ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ; ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੂਰੇ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ) ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 46

ब्रह्मणानामहोरात्रं क्षत्रियाणां दिनत्रयम षड्रात्रं चैव वैश्यानां शूद्राणां द्वादशाह्निकम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ; ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ; ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਛੇ ਰਾਤਾਂ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 47

दशद्वादशमासार्द्धमाससंख्यैर्दिंश्च तैः स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाक्रामम्

ਦਸ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਵਰਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਕਰਣ।

Verse 48

प्रेतमुद्दिस्य कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः सपिण्डीकरणं कार्यं प्रेते आवत्सरान्नरैः

ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ततः पितृत्वमापन्ने दर्शपूर्णादिभिः सुभैः प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼-ਪੂਰਨਮਾਸ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ/ਪ੍ਰੀਣਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

पितुरर्थं समुद्दिश्य भूमिदानादिकं स्वयम् कुर्याद्येनास्य सुप्रीताः पितरो यान्ति राक्षस

ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਆਪ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ।

Verse 51

यद् यदिष्टतमं किञ्चिद् यच्चास्य दयितं गृहे तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ—ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਓਹੀ ਗੁਣਵਾਨ/ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

अध्येतव्या त्रयी नित्यं भाव्यं च विदुषा सदा धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः

ਤ੍ਰਯੀ (ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ) ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਨਨ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति राक्षस तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने

ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਿਨ ਜਾਂ ਗਲਾਨੀ ਨਾ ਉੱਠੇ—ਉਹ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 54

एवमाचरतो लोके पुरुषस्य गृहे सतः धर्मार्थकामसंप्राप्तिः परत्रेह च शोभनम्

ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 55

एष दूद्देशतः प्रोक्तो गृस्थाश्रम उत्तमः वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 56

अपत्यसंततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चानतिम् वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्

ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 57

तत्रारण्योपभोगैश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम् भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया

ਉੱਥੇ (ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ) ਜੰਗਲੀ ਉਪਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਲਈ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 58

होमस्त्रिषवणं स्नानं जटावल्कलधारणम् वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम्

ਹੋਮ, ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਵਲਕਲ (ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ) ਧਾਰਨ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਘਿਉ/ਚਰਬੀ ਦਾ ਸੇਵਨ—ਇਹੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 59

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यममानिता जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम्

ਸਭ ਆਸਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਅਮਾਨਿਤਾ (ਮਾਨ-ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਅਭਾਵ), ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਯ; ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਟਿਕਣਾ—ਇਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 60

अननारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नं नातिकोपिता आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम्

ਨਵੇਂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ—ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਨ; ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਧਰਮ-ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 61

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मा अस्माभिस्ते प्रकीर्तिताः वर्णधर्माणि चान्यानि निशामय निशाचर

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਉਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ, ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਧਰਮ ਸੁਣ।

Verse 62

गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः क्षत्रियस्यापि कथिता ये चाचारा द्विजस्य हि

ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਵੀ ਵਿਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਵਿਜ ਦੇ ਆਚਾਰ ਹਨ।

Verse 63

वैखानसत्वं गार्हस्थ्यमाश्रमद्वितयं विशः गार्हस्थ्ययमुत्तमं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचर

ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਦੋ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ—ਵੈਖਾਨਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ। ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ, ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਖ਼ਸ਼ਣਦਾਚਰ।

Verse 64

स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि धर्माणीह न हापयेत् यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करः

ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ-ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਾਸਕਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

कुपितः कुलनाशाय ईश्वरो रोगवृद्धये भानुर्वै यतते तस्य नरस्य क्षणदाचर

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਾਨੂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਲ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਸ਼ਣਦਾਚਰ।

Verse 66

तस्मात् स्वरधर्मं न हि संत्यजेत न हापयेच्चापि हि नात्मवंशम् यः संत्यजेच्चापि निजं हि धर्मं तस्मै प्रकुप्येत दिवाकरस्तु

ਇਸ ਲਈ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਯਥਾਰਥ ਧਰਮ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्तो मुनिभिः सुकेशी प्रणम्य तान् ब्रह्मनिधीन् महर्षीन् जगाम चोत्पत्य पुरं स्वकीयं मुहुर्मुहुर्धर्ममवेक्षमाणः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਧੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।