Verse 45
Yogatattva
जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः ।
शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम् ॥
कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम् ।
योगाविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥
लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम् ।
शाकजातं रामठादि वह्निस्त्रीपथसेवनम् ॥
प्रातःस्नानोपवासादिकायक्लेशांश्च वर्जयेत् ।
अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ॥
गोधूममुद्गशाल्यन्नं योगवृद्धिकरं विदुः ।
ततः परं यथेष्टं तु शक्तः स्याद्वायुधारणे ॥
जायन्ते । योगिनः । देहे । तानि । वक्ष्यामि । अशेषतः ।
शरीर-लघुता । दीप्तिः । जाठर-अग्नि-विवर्धनम् ।
कृशत्वम् । च । शरीरस्य । तदा । जायेत । निश्चितम् ।
योग-अविघ्न-कर-आहारम् । वर्जयेत् । योग-वित्तमः ।
लवणम् । सर्षपम् । च । आम्लम् । उष्णम् । रूक्षम् । च । तीक्ष्णकम् ।
शाक-जातम् । रामठ-आदि । वह्नि । स्त्री-पथ-सेवनम् ।
प्रातः-स्नान-उपवास-आदि । काय-क्लेशान् । च । वर्जयेत् ।
अभ्यास-काले । प्रथमम् । शस्तम् । क्षीर-आज्य-भोजनम् ।
गोधूम । मुद्ग । शालि-अन्नम् । योग-वृद्धि-करम् । विदुः ।
ततः । परम् । यथा-इष्टम् । तु । शक्तः । स्यात् । वायु-धारणे ।
jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ |
śarīra-laghutā dīptir jāṭharāgni-vivardhanam ||
kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam |
yogā-vighna-karāhāraṃ varjayet yoga-vittamaḥ ||
lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlam uṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam |
śāka-jātaṃ rāmaṭhādi vahni strī-patha-sevanam ||
prātaḥ-snāna-upavāsa-ādi kāya-kleśāṃś ca varjayet |
abhyāsa-kāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājya-bhojanam ||
godhūma-mudga-śāly-annaṃ yoga-vṛddhi-karaṃ viduḥ |
tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syād vāyu-dhāraṇe ||
ਯੋਗੀ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਘੁਤਾ, ਤੇਜਸਤਾ, ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਦਾ ਵਾਧਾ। ਤਦ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਹਾਰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਲੂਣ, ਸਰਸੋਂ, ਖੱਟਾ, ਅਤਿ ਉਸ਼ਣ/ਕਟੂ, ਰੁੱਖਾ ਅਤੇ ਤੀਖ਼ਾ (ਉੱਤੇਜਕ) ਭੋਜਨ; ਸ਼ਾਕ-ਜਾਤ ਪਕਵਾਨ, ਹਿੰਗ ਆਦਿ, ਅਤਿਤਾਪਕ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ/ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪਥ ਸੇਵਨ। ਪ੍ਰਾਤಃਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਾਇਆ-ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਗੋਧੂਮ, ਮੁਦਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਅੰਨ ਯੋਗ-ਵ੍ਰਿੱਧਿਕਾਰਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥੇਸ਼ਟ—ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
In the yogin’s body there arise (certain signs); I shall state them completely: lightness of the body, radiance, and increase of the gastric fire. Leanness of the body then certainly arises. The knower of yoga should avoid food that causes obstacles to yoga: salt, mustard, sour (foods), hot (pungent) foods, dry foods, and sharp/irritating (foods); leafy-vegetable preparations, asafoetida and the like, fire (overheating practices), and indulgence in the company/ways of women. One should also avoid bodily mortifications such as early-morning bathing and fasting. At the beginning of practice, milk and ghee are recommended as food. Wheat, mung-bean, and rice are known to promote the growth of yoga. Thereafter, as desired—one becomes capable of retaining the breath.