Verse 21
Katharudra
अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् ।
योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥
ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः ।
ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥
आनन्दमय आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरस्थितः ।
योऽयमन्नमयः सोऽयं पूर्णः प्राणमयेन तु ॥
मनोमयेन प्राणोऽपि तथा पूर्णः स्वभावतः ।
तथा मनोमयो ह्यात्मा पूर्णो ज्ञानमयेन तु ॥
आनन्देन सदा पूर्णः सदा ज्ञानमयः सुखम् ।
तथानन्दमयश्चापि ब्रह्मणोऽन्येन साक्षिणा ॥
सर्वान्तरेण पूर्णश्च ब्रह्म नान्येन केनचित् ।
यदिदं ब्रह्मपुच्छाख्यं सत्यज्ञानद्वयात्मकम् ॥
अस्थि-स्नायु-आदि-रूपः । अयम् । शरीरम् । भाति । देहिनाम् ।
यः । अयम् । अन्न-मयः । हि । आत्मा । भाति । सर्व-शरीरिणः ॥
ततः । प्राण-मयः । हि । आत्मा । विभिन्नः । च । अन्तरः । स्थितः ।
ततः । विज्ञानः । आत्मा । तु । ततः । अन्यः । च । अन्तरः । स्वतः ॥
आनन्द-मयः । आत्मा । तु । ततः । अन्यः । च । अन्तर-स्थितः ।
यः । अयम् । अन्न-मयः । सः । अयम् । पूर्णः । प्राण-मयेन । तु ॥
मनो-मयेन । प्राणः । अपि । तथा । पूर्णः । स्व-भावतः ।
तथा । मनो-मयः । हि । आत्मा । पूर्णः । ज्ञान-मयेन । तु ॥
आनन्देन । सदा । पूर्णः । सदा । ज्ञान-मयः । सुखम् ।
तथा । आनन्द-मयः । च । अपि । ब्रह्मणः । अन्येन । साक्षिणा ॥
सर्व-अन्तरेण । पूर्णः । च । ब्रह्म । न । अन्येन । केनचित् ।
यत् । इदम् । ब्रह्म-पुच्छ-आख्यम् । सत्य-ज्ञान-द्वय-आत्मकम् ॥
asthi-snāyv-ādi-rūpo’yaṃ śarīraṃ bhāti dehinām |
yo’yam annamayo hy ātmā bhāti sarva-śarīriṇaḥ ||
tataḥ prāṇamayo hy ātmā bhinnaś cāntaraḥ sthitaḥ |
tato vijñāna ātmā tu tato’nyaś cāntaraḥ svataḥ ||
ānandamaya ātmā tu tato’nyaś cāntara-sthitaḥ |
yo’yam annamayaḥ so’yaṃ pūrṇaḥ prāṇamayena tu ||
manomayena prāṇo’pi tathā pūrṇaḥ svabhāvataḥ |
tathā manomayo hy ātmā pūrṇo jñānamayena tu ||
ānandena sadā pūrṇaḥ sadā jñānamayaḥ sukham |
tathānandamayaś cāpi brahmaṇo’nyena sākṣiṇā ||
sarvāntareṇa pūrṇaś ca brahma nānyena kenacit |
yad idaṃ brahma-pucchākhyaṃ satya-jñāna-dvay-ātmakam ||
ਅਸਥੀ, ਸਨਾਇੂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਅੰਨਮਯ ਆਤਮਾ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਆਤਮਾ’ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਆਤਮਾ’, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਤਰੰਗ ਤੱਤ ਹੈ। ‘ਆਨੰਦਮਯ ਆਤਮਾ’ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਨਮਯ (ਕੋਸ਼) ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਸੁਭਾਵਤಃ ਮਨੋਮਯ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੋਮਯ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨਮਯ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ। ਗਿਆਨਮਯ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਨਿੱਤ ਸੁਖਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਯ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਸਾਕਸ਼ੀ (ਸਾਕਸ਼ਿਨ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ/ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਛ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
This body of embodied beings appears in the form of bones, sinews, and so on; this is the food-made self (annamaya ātman) that appears for all who have bodies. Then the vital-made self (prāṇamaya ātman), distinct, is situated within; then the self of cognition/discernment (vijñāna ātman), and then another, inner by itself. The bliss-made self (ānandamaya ātman) is another, situated within that. This food-made (self) is filled by the vital-made; the vital (self) likewise is filled by the mind-made (manomaya) by its nature; and the mind-made self is filled by the knowledge-made (jñānamaya). The knowledge-made is ever filled with bliss—ever happiness. And the bliss-made too is (filled/illumined) by another, the witness (sākṣin), distinct from Brahman. Brahman is full within all, and not by any other. This (principle) called the ‘tail of Brahman’ (brahma-puccha) is of the nature of truth and knowledge (as a dual characterization).