Verse 22
Brahmavidya
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः। मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम्॥ दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे। अभिषिच्यामृतेनैव हंस हंसेति यो जपेत्॥ जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते। एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये॥
नभः-स्थम् । निष्कलम् । ध्यात्वा । मुच्यते । भव-बन्धनात् । अनाहत-ध्वनि-युतम् । हंसम् । यः । वेद । हृत्-गतम् ॥ स्व-प्रकाश-चित्-आनन्दम् । सः । हंसः । इति । गीयते । रेचकम् । पूरकम् । मुक्त्वा । कुम्भकेन । स्थितः । सुधीः ॥ नाभि-कन्दे । समौ । कृत्वा । प्राण-अपानौ । समाहितः । मस्तक-स्थ । अमृत-आस्वादम् । पीत्वा । ध्यानेन । स-आदरम् ॥ दीप-आकारम् । महा-देवम् । ज्वलन्तम् । नाभि-मध्यमे । अभिषिच्य । अमृतेन । एव । हंस । हंस । इति । यः । जपेत् ॥ जरा-मरण-रोग-आदि । न । तस्य । भुवि । विद्यते । एवम् । दिने । दिने । कुर्यात् । अणिमा-आदि-विभूतये ॥
nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt | anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam || svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate | recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ || nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ | mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram || dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame | abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet || jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate | evaṃ dine dine kuryād aṇimādivibhūtaye ||
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਨਿਸ਼ਕਲ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਹਤ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਿਰਦੇ-ਸਥ ਹੰਸ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੰਸ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਿਤ्-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ-ਪੂਰਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕੁੰਭਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ-ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਮ ਕਰ ਕੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਸਤਕ-ਸਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਆਕਾਰ ਜ੍ਵਲੰਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਾਂਗ ‘ਹੰਸ ਹੰਸ’ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਰਾ-ਮਰਨ-ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Having meditated on the partless One abiding in space, one is freed from the bondage of becoming. Whoever knows the Haṃsa in the heart, endowed with the unstruck sound—He is sung as self-luminous consciousness-bliss. Abandoning exhalation and inhalation, the wise one remains in retention. Equalizing prāṇa and apāna at the navel-bulb, concentrated, he drinks with reverent meditation the taste of nectar in the head. Contemplating the great Deva, flame-like, blazing in the middle of the navel, and as if anointing with nectar, whoever repeats ‘haṃsa, haṃsa’—for him there is no old age, death, disease, and the like on earth. Thus one should do this day after day for the attainment of powers beginning with aṇimā.