Adhyaya 9

ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਅਯੋਧਿਆ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਟਾਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗਯਾਕੂਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਤਿਲ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਪਿਣਿਆਕ ਤੇ ਗੁੜ ਆਦਿ ਨਾਲ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਜੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ‘ਅਨੰਤ’ ਫਲ, ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਸਨਾਨ-ਦਾਨ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ/ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਮਾਨਸਤਿਰਥ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦੀ ਸਮੇਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਵਨ-ਸ਼ੋਭਿਤ ਤਟਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਵਨ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਅਰਥ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾਕੁੰਡ (ਸ਼੍ਰੀ ਦੁਗਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਦੀ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ ਯਾਤਰਾ, ਖੇਤਰ-ਰੱਖਕ ਭੈਰਵ ਦਾ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦਾ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਉਤਸਵ-ਪੂਜਨ, ਭਰਤਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਮ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਜਟਾਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸਹਚਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ—ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਭਰਤਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ।