Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਕਿਵੇਂ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕੌਤਸ ਨੂੰ ਐਨੀ ਹਠ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਨ ਦੀ ਬੜੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾ।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਯਮੀ ਵ੍ਰਤੀ ਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਦੁਰਗਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

ਆ ਕੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: “ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ, ਭੁੱਖ ਨੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਪੀੜਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭੁੱਖੇ ਦੁਖੀ ਦਵਿਜ ਲਈ ਜਲਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਇਸਮ ਦਿਓ।”

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਇਸਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਆਪ (ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ) ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਠਿਆ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਕ ਪਲ ਧੀਰਜ ਧਰੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਠਹਿਰੋ—ਠਹਿਰੋ—ਇਕ ਖ਼ਸ਼ਣ ਠਹਿਰੋ; ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਤਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

ਤਦ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਚਲ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਟੱਲ ਰਹੀ।

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਯਤਵ੍ਰਤ ਮੁਨੀ ਕੌਤਸ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ ਕੇ, ਕਲਮਸ਼ ਰਹਿਤ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਖੀਰ ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਤਪੋਨਿਧਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਕੌਤਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵੱਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਗੁਰੁ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮੰਗੋ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇਂਗਾ? ਤੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਯਮਵਾਨ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ।”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅੜਿਆ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

“ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੋਨਾ—ਚੌਦਾਂ ਕਰੋੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਤਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੁ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

“ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

ਇਸ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਤਿਲੋਦਕੀ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੰਯਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

ਜੋ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਆਦਿਕ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

ਤਿਲੋਦਕੀ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਤੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ (ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ), ਉਹ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਯਤ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਅਚਾਨਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

ਨਭਸ (ਭਾਦ੍ਰਪਦ) ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਾਲਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਧੁ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਸਿੰਧੁ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜਲ-ਪਾਨ ਲਈ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਤਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

ਤਿਲੋਦਕੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਨਦੀ ਸਦਾ ਪੁਣ੍ਯ-ਜਲ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਤਿਲੋਦਕੀ ਵਿੱਚ—ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਥਾਂ—ਜੋ ਸ਼ੁਚਿ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਿਲੋਦਕੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਹੋਮ—ਸਭ ਕਰਮ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।