Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 82

Devanagari script

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

Transliteration

īśvara uvāca | tataḥ sā capalā dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā | vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ

Translation

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਡਰੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੰਚਲ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਡੋਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (narrator)
• ईश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: सम्बन्धबोधक-अव्यय (adverb: then)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• चपला: restless
• चपला: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चपल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (सा/देवी)

• दृष्टिम्: gaze, look
• दृष्टिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• देवी: the goddess
• देवी: Karta (कर्ता) / Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सा इति समानााधिकरण

• चक्रे: made/directed
• चक्रे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• भयाकुला: distressed with fear
• भयाकुला: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भय + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (भयेन आकुला)

• विलोलितदृशम्: (her) with wavering eyes
• विलोलितदृशम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + लोलित (कृदन्त/प्रातिपदिक) + दृश् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (विलोलिता दृक् यस्य) विशेषण (ताम्)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive)

• पुनः: again
• पुनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्तिवाचक-अव्यय (adverb)

• आह: said
• आह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु; आह = परोक्षभूत/लिट्-रूप)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• ताम्: to her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• रविः: Ravi (the Sun)
• रविः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Īśvara (narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Implied interlocutor in the māhātmya frame

Visual Art Cues

Scene: The goddess, frightened, lets her eyes flicker and wander; Sūrya watches closely, reading the wavering gaze as a sign, preparing another pronouncement.

Characters & Entities

• Īśvara
• Saṃjñā
• Ravi (Sūrya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Fear and agitation distort discernment; the narrative uses emotional reaction as the hinge for karmic speech and its cosmic results.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage remains within Prabhāsa-kṣetra’s māhātmya framework, though it narrates a mythic dialogue rather than a local rite.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.