Adhyaya 21

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । शिवलिगमलंघ्यं हि बुद्धिपूर्वं हतो ह्यहम् । उवाच कृष्णं दनुजश्छलितोऽहं त्वयाऽनघ

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਲੰਘਨੀਯ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲੰਘਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦਨੁਜ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛਲ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।’”

Verse 2

श्रीविष्णु रुवाच । परितुष्टोस्मि ते दैत्य शौर्येण शिवसंश्रयात् । वरं वरय भद्रं ते यदिच्छसि महामते

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਵਰ ਮੰਗ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ।”

Verse 3

कुश उवाच । यथा पूज्यो महादेवो मम त्वं च तथा हरे । एक एव द्विधामूर्तिस्तस्मात्त्वां वरयाम्यहम्

ਕੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਦੇਵ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਹਰੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ ਹੋ ਜੋ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਰ ਵਜੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 4

शिवलिंगं त्वया नाथ स्थापितं यन्ममोपरि । मम नाम्ना भवतु च कुशेश्वर इति स्मृतम्

“ਹੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 5

अनुग्राह्यो यद्यहं ते मम कीर्तिर्भवत्वियम् । एवं भविष्यतीत्युक्तस्तत्रैवावस्थितोऽसुरः

“ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇ।” “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ” ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 6

ततोऽन्यदानवान्सर्वान्प्रेषयामास माधवः । रसातलगता केचित्केचिद्विष्णुं समागताः

ਤਦ ਮਾਧਵ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਕੁਝ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 7

अनंतः संस्थितस्तत्र विष्णुश्च तदनंतरम् । ज्ञात्वा विमुक्तिदं तीर्थं दुर्वासा मुनिपुंगवः

ਉੱਥੇ ਅਨੰਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਧਾਰਿਆ।

Verse 8

गोमत्यां चक्रतीर्थे च भगवांश्च त्रिविक्रमः । तेन तन्मुक्तिदं मत्वा दुर्वासास्तत्र संस्थितः

ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਮੰਨ ਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 9

एवं त्रिविक्रमः स्वामी तदाप्रभृति संस्थितः । कलौ पुनः कलान्यासात्कृष्णत्वमगमत्प्रभुः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਵਾਮੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । पूजाविधिं हरेर्विप्राः शृणुध्वं सुसमाहिताः । विशेषात्फलदः प्रोक्तः पूजितो मधुमाधवे

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ), ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ। ਮਧੁ-ਮਾਧਵ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 11

मधुसूदनीं नरो यस्तु द्वारवत्यां करोति च । पूजयेत्कृष्णदेवं च स्नापयित्वा विलिप्य च

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦੇਵ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲੇਪ ਕਰਕੇ।

Verse 12

गन्धैश्च वाससाऽच्छाद्य धूपैर्दीपैरनेकधा । नैवेद्यैर्भूषणैश्चैव तांबूलेन फलेन च

ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੀਪਾਂ ਨਾਲ; ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਭੂਸ਼ਣ, ਤਾਂਬੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 13

आरार्तिकेन संपूज्य दण्डवत्प्रणिपत्य च । घृतेन दीपकं दत्त्वा रात्रौ जागरणं तथा । कुर्य्याच्च गीतवादित्रैस्तथा पुस्तकवाचकैः

ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ; ਭਜਨਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਕਰੇ।

Verse 14

कृत्वा चैवं विधिं भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नु यात्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तथा नभसि सम्पूज्य पवित्रारोपणेन च । पितॄणां चाक्षया तृप्तिः सफलाः स्युर्मनोरथाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ (ਪਾਵਿਤ੍ਰ) ਧਾਗਾ/ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

प्रबोधवासरे प्राप्ते कार्तिके द्विज सत्तमाः । संपूज्य कृष्णं देवेशं परां गतिमवाप्नुयात्

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਦਿਵਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਉੱਚਤਮ ਮੋਖਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तथा नभस्ये संपूज्य पवित्रारोपणेन च । सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਭਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ (ਪਾਵਿਤ੍ਰ) ਅਰਪਣ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਸਭ ਕਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

युगादिषु च संपूज्य ह्ययने दक्षिणोत्तरे । आषाढज्येष्ठमाघेषु पौषादिद्वादशीषु च

ਯੁਗਾਦਿ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੇ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਯਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਮਾਘ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ-ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

कलौ कृष्णं पूजयित्वा गोमत्युदधिसंगमे । विमलं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਗੋਮਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 21

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये गोमतीतीरस्थ क्षेत्रस्थ भगवत्पूजामाहात्म्यवर्णनंनामैकविंशतितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅੰਦਰ ਚੌਥੇ ‘ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ, ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।