Adhyaya 19

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा देवदेवेशश्चिंतयित्वा पुनःपुनः उवाच वचनं तत्र दुर्वाससमकल्मषम्

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । पराधीनोऽस्मि विप्रेन्द्र भक्त्या क्रीतोऽस्मि नान्यथा । बलेरादेशकारी च दैत्येन्द्रवशगो ह्यहम्

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਭਗਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ‘ਖਰੀਦਿਆ’ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬਲੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਬਲੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।

Verse 3

तस्मात्प्रार्थय विप्रेन्द्र दैत्यं वैरोचनिं बलिम् । अस्यादेशात्करिष्यामि यदभीष्टं तवाधुना

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 4

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रो बलिं प्रोवाच सत्वरम् । यज्वनां त्वं वरिष्ठश्च दातॄणां त्वं मतोऽधिकः

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਦਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 5

पारावारः कृपायाश्च दयां कुरु ममोपरि । प्रेषयस्व महाभाग देवं दैत्यविनिग्रहे

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਬੇਕਿਨਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ।

Verse 6

संपूर्णनियमः स्नातस्त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम् । तच्छुत्वा वचनं दैत्यो नातिहृष्टमनास्तदा । दुर्वाससमुवाचेदं नैतदेवं भविष्यति

“ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ (ਬਲੀ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 7

अन्यत्प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्त्तते । तद्दास्यामि न सन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੰਗ—ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ।”

Verse 8

आत्मानमपि दास्यामि नाहं त्यक्ष्ये हरिं द्विज । बहुभिः सुकृतैः प्राप्तं कथं त्यक्ष्यामि केशवम्

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਪਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਅਨੇਕ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ?”

Verse 9

दुर्वासा उवाच । नातिलुब्धं हि मां विद्धि किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम् । रक्ष मे जीवितं दैत्य प्रेषयस्व जनार्द्दनम्

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਲੋਭੀ ਨਾ ਸਮਝ; ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਮੰਗਾਂ? ਹੇ ਦੈਤ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਭੇਜ।”

Verse 10

बलिरुवाच । जानासि त्वं यथा विप्र हिरण्याक्षं निपातितम् । भूत्वा यज्ञवराहस्तु दधारोर्वीं बलाद्दिवि

ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਯਜ್ಞ-ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਥਾਂਮ ਲਿਆ।

Verse 11

यथा च दैत्यप्रवरमवध्यं दैत्यदानवैः । हतवान्हिरण्यकशिपुं नृसिंहः सर्वगः प्रभुः

“ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਦੈਤ-ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਵਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।”

Verse 12

तथैव वृत्रं नमुचिं रक्षो लंकेश संज्ञकम् । जघान मायया विष्णुः सुरार्थं सुरसत्तमः

“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਨਮੁਚਿ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰਿਆ।”

Verse 13

प्रथमं वामनो भूत्वा ह्ययाचत पदत्रयम् । पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा भुवनानि जहार मे

“ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਮਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਭਿੱਖ ਮੰਗੀ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹੀ ਛੀਨ ਲਏ।”

Verse 14

मया पुण्यवशाद्विष्णुर्यदि प्राप्तः कथञ्चन । नाहं त्यक्ष्ये जगन्नाथं मायावामनकं प्रभुम्

“ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਗੰਨਾਥ—ਮਾਇਆਮਈ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।”

Verse 15

दुर्वासा उवाच । नाहं भोक्ष्ये विना स्नानं गोमत्युदधिसंगमे । यदि न प्रेष्यसि हरिं ततस्त्यक्ष्ये कलेवरम्

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 16

बलिरुवाच । यद्भाव्यं तद्भवतु ते यज्जानासि तथा कुरु । ब्रह्मरुद्रेन्द्रनमितं नाहं त्यक्ष्ये पदद्वयम्

ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਾਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਕਰ। ਪਰ ਉਹ ਦੋ ਚਰਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।

Verse 17

तदा विवदमानौ तौ दृष्ट्वा स जगदीश्वरः । ब्रह्मण्यदेवः कृपया ब्राह्मणं तमुवाच ह

ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 18

स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ स्नापयिष्ये न संशयः । हत्वा दैत्यगणान्सर्वान्गोमत्युदधिसंगमे

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੋ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵਾਂਗਾ—ਗੋਮਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਦੈਤ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ।

Verse 19

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा भगवतो वाक्यं ब्राह्मणं प्रति दैत्यराट् । दृढं जग्राह चरणौ पतित्वा पादयोस्तदा

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਚਰਨ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ।

Verse 20

ततः समृद्धिमगमत्पादौ दत्त्वा बलेः प्रभुः । शंखचक्रगदापाणिर्विष्णुर्दुर्वाससाऽन्वितः

ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਅਰਪ ਕੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 21

प्रस्थितौ तौ तदा दृष्ट्वा दुर्वाससजनार्द्दनौ । अनन्तः पुरुषो ऽगच्छन्मुशली च हलायुधः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਚਲ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਹਲ-ਆਯੁਧ ਧਾਰੀ ਮੁਸ਼ਲੀ (ਬਲਰਾਮ) ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 22

मुशली चाग्रतोऽगच्छत्ततो विष्णुस्त्रिविक्रमः । तयोरन्वगमद्विप्रा दुर्वासा भूतलाद्बहिः

ਮੁਸ਼ਲੀ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਿਆ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਰਵਾਸਾ ਚਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਮਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 23

भित्त्वा रसातलं सर्वे समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । आविर्बभूवुस्तत्रैव गोमत्युदधिसंगमे

ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਉੱਪਰ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਗੋਮਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 24

सन्नद्धौ दृढधन्वानौ संकर्षणजनार्दनौ । ऊचतुस्तौ तदा विप्रं कुरु स्नानं यदृच्छया

ਤਦ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ—ਸਜਧਜ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ—ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰ।”

Verse 25

तयोस्तु वचनं श्रुत्वा स्नानं चक्रे त्वरान्वितः । स्नात्वा चावश्यकं कर्म कर्तुमारभत द्विजः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ਼ ਨੇ ਨਿਤ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ।