Mantra 49
Rishi: Brahmodya tradition (Vājasaneyin); often transmitted under Yājñavalkya’s authority
Devata: Viṣṇu (trivikrama / three strides)
Chandas: Jagatī/triṣṭubh interface (longer pādas; requires scansion)
Samhita Patha (Devanagari)
पृ॒च्छामि॑ त्वा चि॒तये॑ देवसख॒ यदि॒ त्वमत्र॒ मन॑सा ज॒गन्थ॑ । येषु॒ विष्णु॑स्त्रि॒षु प॒देष्वेष्ट॒स्तेषु॒ विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेशा३
Transliteration
pṛcchā́mi tvā citáye deva-sakha yádi tvám átra mánasā jagántha | yéṣu víṣṇus tríṣu padéṣv éṣṭas téṣu víśvaṃ bhúvanam ā́ vivéśa ||
Translation
ਹੇ ਦੇਵ-ਸਖਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਿੱਤੀ (ਸਮਝ) ਲਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਸ਼ਟ (ਪੂਜਿਤ) ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਭੁਵਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Padapatha (Word Analysis)
पृच्छामि । त्वा । चितये । देव-सखः । यदि । त्वम् । अत्र । मनसा । जगन्थ । येषु । विष्णुः । त्रिषु । पदेषु । एष्टः । तेषु । विश्वम् । भुवनम् । आ । विवेश ।
Word by Word
पृच्छामिI ask
पृच्छामि:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रच्छ् (पृच्छ्)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
चितयेfor understanding / for discernment
चितये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootचिति (स्त्री) / चित् (प्रātipadika: चिति-)
देवसखःO friend of the gods
देवसखः:
सम्बोधन (हे) / कर्तृ-सम्बन्धी
TypeNoun
Rootदेवसख (प्रātipadika)
यदिif
यदि:
(सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयदि
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद्
अत्रhere
अत्र:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootअत्र
मनसाwith (your) mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस्
जगन्थyou have gone / you have reached
जगन्थ:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootगम्
येषुin which
येषु:
अधिकरण
TypePronoun
Rootयद्
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रātipadika)
त्रिषुin three
त्रिषु:
अधिकरण
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि
पदेषुsteps/places
पदेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपद (प्रātipadika)
एष्टःdesired / sought
एष्टः:
(कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective (past participle)
Rootइष् (इच्छ्/इष्) → क्त (कृदन्त)
तेषुin those
तेषु:
अधिकरण
TypePronoun
Rootतद्
विश्वम्all / the whole
विश्वम्:
कर्म (वि-विश्-क्रियायाः)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रātipadika)
भुवनम्world / being / realm
भुवनम्:
कर्म (विश्वम् इत्यस्य विशेष्यं)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रātipadika)
आinto, unto
आ:
(क्रियाविशेषक)
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ
विवेशentered / pervaded
विवेश:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootविश्
Entities Mentioned
V
Viṣṇu (Trivikrama)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes