Shukla Yajur Veda — Adhyaya 23, Mantra 30
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Vājasaneyin redactional attribution)
Devata: Nindā/arthavāda (no single devatā; didactic social-theological statement)
Chandas: Anuṣṭubh-like (proverbial śloka cadence)
Samhita Patha (Devanagari)
यद्ध॑रि॒णो यव॒मत्ति॒ न पु॒ष्टं प॒शु मन्य॑ते । शू॒द्रा यदर्य॑जारा॒ न पोषा॑य धनायति
Transliteration
yád dharíṇo yavám átti ná púṣṭaṃ paśú́ mányate | śūdrā́ yád aryá-jārā́ ná póṣāya dhanāyati ||
Translation
ਜਦੋਂ ਹਰਿਣ ਜੌਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਸ਼ਟ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ (ਆਪਣਾ) ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਆਰ੍ਯਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਜਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਧਨ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Padapatha (Word Analysis)
यत् । हरिणः । यवम् । अत्ति । न । पुष्टम् । पशुम् । मन्यते । शूद्राः । यत् । अर्य-जाराः । न । पोषाय । धनायति
Word by Word
यत्which (that)
यत्:
सम्बन्ध/विशेषण (यत्-सम्बन्धः) / कर्म (यवम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
हरिणःthe deer/antelope
हरिणः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहरिण (प्रातिपदिक)
यवम्barley
यवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootयव (प्रातिपदिक)
अत्तिeats
अत्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootअद् (भक्षणे)
नnot
न:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
पुष्टम्well-nourished, thriving
पुष्टम्:
कर्म (पशुम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पुष् ‘पोषणे’ से)
पशुम्an animal (cattle/beast)
पशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपशु (प्रातिपदिक)
मन्यतेconsiders, thinks
मन्यते:
क्रिया
TypeVerb
Rootमन्/मन्य् (मन्यते ‘to think, consider’)
शूद्राःŚūdras
शूद्राः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootशूद्र (प्रातिपदिक)
यत्when/that which
यत्:
सम्बन्ध/विशेषण (यद्-सम्बन्धः)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
अर्यजाराthe Arya’s paramour/lover (aryajārā)
अर्यजारा:
कर्तृ (अन्तर्भूत-उपमान/विशेष्य)
TypeNoun
Rootअर्यजारा (समास/प्रातिपदिक; ‘अर्य’ + ‘जारा’)
नlike/not (as)
न:
उपमा/निषेध (न … इव/वत्)
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
पोषायfor nourishment/prosperity
पोषाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootपोष (प्रातिपदिक)
धनायतिseeks/desires wealth
धनायति:
क्रिया
TypeVerb
Rootधनाय् (धनायति ‘to desire/seek wealth’; नामधातु from धन)
Entities Mentioned
D
Dharma (R̥ta as normative order)P
Puṣṭi (Prosperity/Nourishment)N
Nindā/Arthavāda (didactic speech)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes