Mantra 21
Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution)
Devata: Vanaspati; Savitar; Bhaga; Chandas (Kakubh)
Chandas: Kakubh (explicitly stated)
Samhita Patha (Devanagari)
श॒मि॒ता नो॒ वन॒स्पति॑: सवि॒ता प्र॑सु॒वन् भग॑म् । क॒कुप्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं व॒शा वे॒हद्वयो॑ दधुः
Transliteration
śamítā no vanáspátiḥ savitā́ prasuván bhágam | kakúp chánda ihéndriyáṃ vaśā́ vehád váyo dadhúḥ
Translation
ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਮਿਤਾ—ਵਨਸਪਤੀ (ਵਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ) ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰੇ; ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਵਿਤਾ ਸਾਡਾ ਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਸਵਿਤ ਕਰੇ। ਕਕੁਪ੍ ਛੰਦ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਬਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਵਸ਼ਾ (ਬਾਂਝ ਗਾਂ) ਅਤੇ ਵੇਹਦ੍ (ਹੇਫਰ/ਜਵਾਨ ਗਾਂ) ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ-ਰਸ (ਵਯਃ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Padapatha (Word Analysis)
श॒मि॒ता । नः॒ । वन॒स्पतिः॑ । सवि॒ता । प्र॒सु॒वन् । भग॑म् । क॒कुप् । छन्दः॑ । इ॒ह । इन्द्रि॒यम् । व॒शा । वे॒हत् । वयः॑ । दधुः
Word by Word
शमिताthe (sacrificial) assistant/priest ‘Śamitā’
शमिता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootशमितृ (प्रातिपदिक) < √शम्/√शम (शमने/शान्तौ) (व्युत्पत्त्यर्थः)
नःof us / our
नः:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वनस्पतिःthe lord of the forest (tree; Vanaspati)
वनस्पतिः:
कर्तृ (समनाधिकरण/विशेष्य)
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
सविताSavitṛ (the impeller)
सविता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
प्रसुवन्impelling / setting in motion
प्रसुवन्:
कर्तृ (सविता-विशेषणम्)
TypeVerb
Root√सू (सुवते) + प्र (उपसर्ग); वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययः
भगम्Bhaga; fortune/share
भगम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभग (प्रातिपदिक)
ककुप्छन्दः(that which is) of the ‘kakup’ metre / having kakup as metre
ककुप्छन्दः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootककुप् + छन्दस् (समास-प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय-प्रायः)
इहhere
इह:
अधिकरण (देश)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
इन्द्रियम्power, vigor; sense-power
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
वशाthe Vashā (a cow/ritual animal named Vashā)
वशा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवशा (प्रातिपदिक)
वेहत्impetuous/strong (as an epithet)
वेहत्:
कर्म (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootवेहत् (प्रातिपदिक; विशेषण)
द्वयःthe two
द्वयः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
दधुःthey have placed / have put
दधुः:
क्रिया
TypeVerb
Root√धा (दधाति) लिट् (परस्मैपदम्)
Entities Mentioned
V
VanaspatiS
SavitarB
BhagaC
Chandas (Kakubh)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary