Mantra 42
Rishi: Ṛgvedic seer-tradition (Soma morning liturgy)
Devata: Divine Hotṛ-pair; Indra; Jyotis (eastward light) as ritual object
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
दैव्या॒ मिमा॑ना॒ मनु॑षः पुरु॒त्रा होता॑रा॒विन्द्रं॑ प्रथ॒मा सु॒वाचा॑ । मू॒र्धन् य॒ज्ञस्य॒ मधु॑ना॒ दधा॑ना प्रा॒चीनं॒ ज्योति॑र्ह॒विषा॑ वृधातः
Transliteration
daivyā́ mimānā mánuṣaḥ purutrā́ hotā́rāv índraṃ prathamā́ suvā́cā | mū́rdhan yajñásya mádhunā dádhānā prācī́naṃ jyótir havíṣā vṛdhātaḥ ||
Translation
ਦਿਵ੍ਯ ਦੋ ਹોત੍ਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਵਾਣੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮਧੁਰਤਾ ਧਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ (ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ) ਜੋਤ ਨੂੰ ਉਹ ਵਧਾਉਣ।
Padapatha (Word Analysis)
दैव्यौ । मिमाना । मनुषः । पुरुत्रा । होतारौ । इन्द्रम् । प्रथमा । सुवाचा । मूर्धन् । यज्ञस्य । मधुना । दधानौ । प्राचीनम् । ज्योतिः । हविषा । वृधातः
Word by Word
दैव्याःdivine (fem. pl.), heavenly
दैव्याः:
Kartā
TypeAdjective
Rootदैव्य (प्रातिपदिक; देव-तद्धित)
मिमानाःmeasuring, apportioning
मिमानाः:
Kartā
TypeVerb
Rootमा (धातु) → मिमान (शतृ/वर्तमान कृदन्त)
मनुषःof Manu (i.e., of mankind/Manu)
मनुषः:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
पुरुत्राin many places, widely
पुरुत्रा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपुरुत्रा (अव्यय)
होतारौthe two Hotṛ-priests / invokers
होतारौ:
Kartā
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
प्रथमाfirst (at first)
प्रथमा:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
सुवाचाwith good speech / well-uttered
सुवाचा:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootसु-वाच् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय)
मूर्धन्the head, summit
मूर्धन्:
Karma
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
यज्ञस्यof the sacrifice
यज्ञस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
मधुनाwith sweetness / with honey (sweetness)
मधुना:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
दधानाःplacing, bearing
दधानाः:
Kartā
TypeVerb
Rootधा (धातु) → दधान (शतृ/वर्तमान कृदन्त)
प्राचीनम्eastern, forward-facing / from the east
प्राचीनम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्राचीन (प्रातिपदिक)
ज्योतिःlight, radiance
ज्योतिः:
Karma
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
वृधातःmay the two increase / strengthen
वृधातः:
Kriyā
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
Entities Mentioned
D
Divine Hotṛ-pair (दैव्या होतारौ)I
IndraJ
Jyotis (eastward light)M
Madhu (sweetness)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes