Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 74
Rishi: Traditional: associated with cosmological seer-figures; functional attribution to the Adhvaryu in prayoga.
Devata: Soma and Indra (indriya); haṃsa as cosmological symbol (Āditya/prāṇa).
Chandas: Self-referential emphasis on chandas; performed as a refrain-bearing liturgical unit.
Samhita Patha (Devanagari)
सोम॑म॒द्भ्यो व्य॑पिब॒च्छन्द॑सा ह॒ᳪसः शु॑चि॒षत् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑
Transliteration
sómam adbhyó vyàpibac chándasā haṃsáḥ śucíṣat | ṛténá satyám indriyáṃ vipānáṃ śukrám ándhasa índrasyendriyám idáṃ páyo’mṛtáṃ mádhu
Translation
ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਚਿਸਤ (ਚਮਕਦਾ) ਹੰਸ ਨੇ ਛੰਦਸ (ਛੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਪੀ ਲਿਆ। ਤ—ਸੱਤ੍ਯ—ਦੁਆਰਾ (ਉਸ ਨੇ) ਇੰਦ੍ਰਿਯ (ਇੰਦਰ ਦਾ ਬਲ/ਵੀਰ੍ਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ: ਵਿਪਾਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਸਾਰ। ਇਹੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਇਹ ਪਯਃ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠਾ ਮਧੁ।
Padapatha (Word Analysis)
सोम॑म् । अ॒द्भ्यः । वि॒-अपि॒ब॒त् । छन्द॑सा । ह॒ᳪसः । शु॑चि॒षत् । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्ध॑सः । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑
Word by Word
सोमम्Soma (the pressed drink)
सोमम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
अद्भ्यःfrom the waters
अद्भ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
विapart/fully (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अपिबत्drank
अपिबत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपा (धातु)
छन्दसाwith/through the metre (hymn)
छन्दसा:
करण
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
हंसःthe Swan (Hamsa; a divine being)
हंसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
शुचिषत्pure, shining
शुचिषत्:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुचि + सत् (कृदन्त; √अस् → सत्) / शुचि- (विशेषण-प्रातिपदिक)
ऋतेनby/with ṛta (cosmic order)
ऋतेन:
करण
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
सत्यम्truth
सत्यम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vital power, strength
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
विपानम्the drinking/draught (drinkable portion)
विपानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविपान (प्रातिपदिक)
शुक्रम्bright, pure
शुक्रम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्धसःof the Soma-juice
अन्धसः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्धस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्(is) the strength
इन्द्रियम्:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पयःmilk; nourishing sap
पयः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal(ity); ambrosia
अमृतम्:
विधेय (विशेषण)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मधुhoney; sweetness
मधु:
विधेय
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SomaI
IndraH
Haṃsa (cosmic Swan)Ā
Āpas (Waters)C
Chandas (Metre)Ṛ
Ṛta/SatyaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes