Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 11

Rishi: Yājñavalkya (traditional attribution)
Devata: Dik (quarters) with their presiding deities: Vasus/Agni (East), Rudras/Indra (South)
Chandas: Yajus (prose with embedded technical chant-names)

राज्ञ्य॑सि॒ प्राची॒ दिग्वस॑वस्ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ऽग्निर्हे॑ती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॒वृत् त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑य॒त्वाज्य॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु रथन्त॒रᳪ साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु ।। १ ०।। वि॒राड॑सि॒ दक्षि॑णा॒ दिग्रु॒द्रास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतय॒ इन्द्रो॑ हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता प॑ञ्चद॒स्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪश्र॑यतु॒ प्र उ॑गमु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु बृ॒हत्साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

rājñy àsi prā́cī díg vásavas te devā́ adhipátayo ’gnír hetīnā́ṃ pratidhartā́ trí·vṛt tvā stómaḥ pṛthivyā́ṃ śrayatv ā́jyaṃ ukthám avyáthāyai stabh­nātu rathantaráṃ sā́ma pratíṣṭhityā antárikṣe ṛ́ṣayas tvā prathamajā́ devéṣu divó mā́trayā varímṇā prathantu vidhartā́ ca ayám adhipátiś ca te tvā sárve saṃvidānā́ nā́kasya pṛṣṭhé svargé loké yajamā́naṃ ca sādayantu || virā́ḍ asi dákṣiṇā díg rudrā́s te devā́ adhipátaya índro hetīnā́ṃ pratidhartā́ pañcadaśás tvā stómaḥ pṛthivyā́ṃ śrayatu prá-ugam ukthám avyáthāyai stabh­nātu bṛhát sā́ma pratíṣṭhityā antárikṣe ṛ́ṣayas tvā prathamajā́ devéṣu divó mā́trayā varímṇā prathantu vidhartā́ ca ayám adhipátiś ca te tvā sárve saṃvidānā́ nā́kasya pṛṣṭhé svargé loké yajamā́naṃ ca sādayantu

ਤੂੰ ਰਾਜ्ञੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ—ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ। ਵਸੂ ਤੇਰੇ ਦੇਵ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਧਰਤਾ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਸਤੋਮ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਤ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਵੇ। ਆਜ੍ਯ-ਉਕਥ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਥਤਾ ਲਈ ਸਥੰਭਿਤ ਕਰੇ; ਰਥੰਤਰ ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਦਿਵ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ। ਵਿਧਰਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਪਤੀ—ਦੋਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਹਨ। ਸਭੇ ਸੰਵਿਦਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਕ ਦੇ ਪૃਸ਼ਠ ਉੱਤੇ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਭੀ ਬਿਠਾਉਣ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ। ਤੂੰ ਵਿਰਾਟ ਹੈਂ—ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ। ਰੁਦ੍ਰ ਤੇਰੇ ਦੇਵ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਧਰਤਾ ਇੰਦਰ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਸਤੋਮ ਪੰਚਦਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਵੇ। ਪ੍ਰਉਗ-ਉਕਥ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਥਤਾ ਲਈ ਸਥੰਭਿਤ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਦਿਵ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ। ਵਿਧਰਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਪਤੀ—ਦੋਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਹਨ। ਸਭੇ ਸੰਵਿਦਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਕ ਦੇ ਪૃਸ਼ਠ ਉੱਤੇ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਭੀ ਬਿਠਾਉਣ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।

राज्ञी असि । प्राची दिक् । वसवः ते देवाः अधि-पतयः । अग्निः हेतीनाम् प्रति-धर्ता । त्रि-वृत् त्वा स्तोमः । पृथि॒व्याम् श्रयतु । आज्यम् उक्थम् अव्यथायै स्तभ्नातु । रथन्तरम् साम प्रति-ष्ठित्या । अन्तरिक्षे ऋषयः त्वा प्रथम-जाः देवेषु । दिवः मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु । विधर्ता च । अयम् अधि-पतिः च ते । त्वा सर्वे संविदानाः नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानम् च सादयन्तु ॥ विराट् असि । दक्षिणा दिक् । रुद्राः ते देवाः अधि-पतयः । इन्द्रः हेतीनाम् प्रति-धर्ता । पञ्च-दशः त्वा स्तोमः । पृथि॒व्याम् श्रयतु । प्र-उगम् उक्थम् अव्यथायै स्तभ्नातु । बृहत् साम प्रति-ष्ठित्या । अन्तरिक्षे ऋषयः त्वा प्रथम-जाः देवेषु । दिवः मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु । विधर्ता च । अयम् अधि-पतिः च ते । त्वा सर्वे संविदानाः नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानम् च सादयन्तु ।

राज्ञी(thou art) the queen / sovereign
राज्ञी:
Kartā
TypeNoun
Rootराज्ञी (प्रातिपदिक) < राजन्
असिart
असि:
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
प्राचीeastern (direction)
प्राची:
Adhikaraṇa
TypeNoun/Adjective
Rootप्राची (प्रातिपदिक)
दिक्direction
दिक्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
वसवःthe Vasus
वसवः:
Kartā
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
तेthy / of thee
ते:
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
देवाःgods
देवाः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अधिपतयःoverlords / presiding lords
अधिपतयः:
Kartā
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
अग्निःAgni
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
हेतीनाम्of weapons / missiles
हेतीनाम्:
TypeNoun
Rootहेति (प्रातिपदिक)
प्रतिधर्ताrestrainer / holder back
प्रतिधर्ता:
Kartā
TypeNoun (agent)
Rootप्रति-धृ (धातु) → प्रतिधर्तृ (कृदन्त-प्रातिपदिक)
त्रिवृत्the Trivṛt (stoma)
त्रिवृत्:
Karma
TypeNoun
Rootत्रिवृत् (प्रातिपदिक)
त्वाthee
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
स्तोमःpraise-hymn / stoma
स्तोमः:
Kartā
TypeNoun
Rootस्तोम (प्रातिपदिक)
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
श्रयतुmay (it) rest/lean
श्रयतु:
TypeVerb
Rootश्रि (धातु)
आज्यम्ghee
आज्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
उक्थम्recitation / uktha
उक्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootउक्थ (प्रातिपदिक)
अव्यथायैfor non-distress / untroubledness
अव्यथायै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootअ-व्यथा (प्रातिपदिक)
स्तभ्नातुmay (it) prop/support
स्तभ्नातु:
TypeVerb
Rootस्तभ् (धातु)
रथन्तरम्Rathantara (Sāman)
रथन्तरम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथन्तर (प्रातिपदिक)
सामSāman-chant
साम:
Karma
TypeNoun
Rootसामन् (प्रातिपदिक)
प्रतिष्ठित्याby establishment / as a foundation
प्रतिष्ठित्या:
Karaṇa
TypeNoun
Rootप्रतिष्ठिति (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्mid-air / atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
ऋषयःseers
ऋषयः:
Kartā
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
त्वाthee
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
प्रथमजाःfirst-born
प्रथमजाः:
Kartā
TypeAdjective/Noun
Rootप्रथम-ज (प्रातिपदिक)
देवेषुamong the gods
देवेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven
दिवः:
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
मात्रयाby measure
मात्रया:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमात्रा (प्रातिपदिक)
वरिम्णाby breadth / expanse
वरिम्णा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootवरिमन् (प्रातिपदिक)
प्रथन्तुmay (they) spread
प्रथन्तु:
TypeVerb
Rootप्रथ् (धातु)
विधर्ताsupporter / sustainer
विधर्ता:
Kartā
TypeNoun (agent)
Rootवि-धृ (धातु) → विधर्तृ (कृदन्त-प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
अयम्this
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
अधिपतिःoverlord / presiding lord
अधिपतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेthy / of thee
ते:
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
त्वाthee
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
सर्वेall
सर्वे:
Kartā
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
संविदानाःbeing in agreement / united
संविदानाः:
Kartā
TypeParticiple
Rootसम्-विद् (धातु) → संविदान (कृदन्त, क्तान/शानच्-प्राय)
नाकस्यof heaven
नाकस्य:
TypeNoun
Rootनाक (प्रातिपदिक)
पृष्ठेon the back/surface
पृष्ठे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
स्वर्गेin heaven
स्वर्गे:
Adhikaraṇa
TypeNoun/Adjective
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
लोकेin the world
लोके:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
यजमानम्the sacrificer
यजमानम्:
Karma
TypeNoun
Rootयजमान (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
सादयन्तुmay (they) seat/establish
सादयन्तु:
TypeVerb
Rootसादय् (धातु; caus. of सद्)
D
Dik (Quarters)
V
Vasus
A
Agni
R
Rudras
I
Indra
Ṛṣis (First-born among the gods)
V
Vidhartṛ (Sustainer)