Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 65
Rishi: Yājñavalkya-line transmission (general VS 12 attribution)
Devata: Nirṛti (countered by Bhūti/Prosperity)
Chandas: Triṣṭubh (with an additional closing formula)
Samhita Patha (Devanagari)
यं ते॑ दे॒वी निरृ॑तिराब॒बन्ध॒ पाशं॑ ग्री॒वास्व॑विचृ॒त्यम् । तं ते॒ वि ष्या॒म्यायु॑षो॒ न मध्या॒दथै॒तं पि॒तुम॑द्धि॒ प्रसू॑तः । नमो॒ भूत्यै॒ येदं च॒कार॑
Transliteration
yáṃ te devī nirṛ́tir ābabándha pā́śaṃ grīvā́sv avicṛ́tyam | táṃ te ví syāmy ā́yuṣo ná madhyā́d athaítáṃ pítum addhí prasūtáḥ | námo bhū́tyai yédáṃ cakā́ra
Translation
ਹੇ (ਯਜਮਾਨ), ਦੇਵੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਤੇਰੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਵਿਚੇਦ੍ਯ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਪਾਸ਼ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਾਸ਼ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਢਿੱਲੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਆਯੁ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਪਿਤੁ (ਪੋਸ਼ਕ ਆਹਾਰ) ਭੋਗ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ (ਮੋਚਨ) ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਭੂਤੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Padapatha (Word Analysis)
यम् । ते । देवी । निरृतिः । आ-बबन्ध । पाशम् । ग्रीवासु । अवि-चृत्यम् । तम् । ते । वि । स्यामि । आयुषः । न । मध्यात् । अथ । एतम् । पितुम् । अद्धि । प्र-सूतः । नमः । भूत्यै । यत् । इदम् । चकार ।
Word by Word
यम्whom/which (that)
यम्:
Karma
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेof you/your
ते:
Sampradāna
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देविO goddess
देवि:
Sambodhana
TypeNoun (vocative)
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
निरृतिःNirṛti (goddess of dissolution/misfortune)
निरृतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootनिरृति (प्रातिपदिक)
आबबन्धhas bound
आबबन्ध:
Kriyā
TypeVerb
Rootबन्ध् (धातु)
पाशम्noose/bond
पाशम्:
Karma
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
ग्रीवासुon the necks
ग्रीवासु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootग्रीवा (प्रातिपदिक)
अविचृत्यम्not-to-be-loosened / unloosened
अविचृत्यम्:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective (participle)
Rootवि-चृत्/चृ (धातु) + अवि- (निषेध) → अविचृत्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
तम्that (noose)
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेof you/your
ते:
Sampradāna
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विapart, asunder
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
ष्यामिI loosen / I unbind
ष्यामि:
Kriyā
TypeVerb
Rootश्यै/श्या (धातु: ‘to cut/loosen’ in Vedic usage)
आयुषःfrom (your) life-span
आयुषः:
Apādāna
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
मध्यात्from the middle
मध्यात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
अथthen
अथ:
—
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
एतम्this
एतम्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पितुम्to drink
पितुम्:
Prayojana
TypeVerbal noun (infinitive)
Rootपा (धातु) → पितु (कृदन्त-प्रातिपदिक; infinitive)
अद्धिeat / partake
अद्धि:
Kriyā
TypeVerb
Rootअद् (धातु)
प्रसूतःhaving been impelled/sent forth
प्रसूतः:
Kartā (implicit ‘you’ addressed) / or predicate
TypeParticiple
Rootप्र-√सू (धातु) → प्रसूत (कृदन्त)
नमःsalutation
नमः:
Karma
TypeNoun (indeclinable-like in usage)
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
भूत्यैto prosperity/welfare
भूत्यै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootभूति (प्रातिपदिक)
यत्which/that
यत्:
Karma (relative)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चकारhas done/made
चकार:
Kriyā
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Entities Mentioned
N
NirṛtiB
Bhūti (Prosperity)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes