Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 2
Rishi: Uncertain without anukramaṇī; Vājasaneyin tradition.
Devata: Agni; associated duals: Night-and-Dawn; Heaven-and-Earth.
Chandas: Triṣṭubh-like; requires metrical verification.
Samhita Patha (Devanagari)
नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेक॑ᳪ समी॒ची । द्यावा॒क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन्द्रविणो॒दाः
Transliteration
náktōṣásā sámanasā vírūpe dhā́payete śíśum ékaṃ samīcī́ | dyā́vākṣā́mā rukmó antár ví bhāti devā́ agníṃ dhārayann draviṇodā́ḥ
Translation
ਨਕਤ (ਰਾਤ) ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ (ਉਸ਼ਾ/ਸਵੇਰ), ਇਕੋ ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੋ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਆਵਾ–ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ (ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਵਰਨਮਯ ਤೇಜਸਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਰਵਿਣੋਦਾਃ (ਧਨ-ਦਾਤਾ) ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ।
Padapatha (Word Analysis)
नक्तो॒षासा॑ । सम॑नसा । विरू॑पे । धा॒पये॑ते । शिशु॑म् । एक॑म् । स॒मी॒ची इति॑ । द्यावा॒-क्षामा॑ । रु॒क्मः । अ॒न्तः । वि । भा॑ति । दे॒वाः । अ॒ग्निम् । धा॒र॒य॒न् । द्र॒वि॒णो॒-दाः ।
Word by Word
नक्तःNight (as a deity)
नक्तः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootनक्त (प्रातिपदिक)
उषासौthe two Dawns / Dawn-pair
उषासौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootउषस् (प्रातिपदिक)
समनसाof one mind, concordant
समनसा:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootसमनस् (प्रातिपदिक)
विरूपेof different forms
विरूपे:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootविरूप (प्रातिपदिक)
धापयेतेthey cause to suck / they nourish
धापयेते:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा/धापय् (धातु; causative of √धा ‘to place/put’)
शिशुम्the child
शिशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशिशु (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
समीचीmoving/acting together; mutually facing; in due order
समीची:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootसमीचि (प्रातिपदिक)
द्यावाक्षामाHeaven and Earth
द्यावाक्षामा:
अधिकारण/कर्तृ (वाक्यानुसार)
TypeNoun
Rootद्यावा-क्षामा (द्वन्द्व-समास; द्यौ/दिव् + क्षामा)
रुक्मःthe golden (one) / the shining ornament (i.e., the Sun/Agni as radiant)
रुक्मः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin, inside
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (अव्यय/उपसर्गार्थ)
विapart, forth, widely
वि:
क्रिया-विशेषक
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
भातिshines
भाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√भा (दीप्तौ)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni (fire)
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
धारयन्bearing, holding
धारयन्:
कर्तृ-विशेषण
TypeVerb (participle)
Root√धृ (धारणे)
द्रविणोदाःgivers of wealth
द्रविणोदाः:
कर्तृ-विशेषण
TypeNoun/Adjective
Rootद्रविणोदा (समास; द्रविण + √दा ‘to give’)
Entities Mentioned
A
AgniN
Naktā (Night)U
Uṣas (Dawn)D
Dyāvā (Heaven)K
Kṣāmā/Pṛthivī (Earth)D
Devāḥ (Gods) as draviṇodāḥRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes