Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 32
Rishi: Atharvan (as paradigmatic first-kindler; mantra speaks in his name/precedent)
Devata: Agni
Chandas: Yajus-prose with triadic cola; not strictly metrical in performance
Samhita Patha (Devanagari)
पु॒री॒ष्यो॒ऽसि वि॒श्वभ॑रा॒ अथ॑र्वा त्वा प्रथ॒मो निर॑मन्थदग्ने । त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यथ॑र्वा॒ निर॑मन्थत । मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑:
Transliteration
pūrīṣyò ’si viśvá-bharā átharvā tvā prathamó nír amanthad agne | tvā́m agne púṣkarād ádhy átharvā nír amanthata | mū́rdhno víśvasya vā́ghataḥ
Translation
ਤੂੰ ਪੁਰੀਸ਼੍ਯ (ਵੇਦੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ/ਵੇਦੀ-ਮਿਸ਼ਰਣ) ਹੈਂ, ਵਿਸ਼੍ਵਭਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਅਥਰਵਨ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਥ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ, ਉੱਪਰੋਂ, ਅਥਰਵਨ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਸਾਰੇ ਵਾਘਤ (ਯਜਮਾਨ/ਸਤੋਤ੍ਰੀ) ਦੇ ਮਸਤਕ ਤੋਂ।
Padapatha (Word Analysis)
पुरीष्यः । असि । विश्व-भरा । अथर्वा । त्वा । प्रथमः । निर्-अमन्थत् । अग्ने । त्वाम् । अग्ने । पुष्करात् । अधि । अथर्वा । निर्-अमन्थत । मूर्ध्नः । विश्वस्य । वाघतः ।
Word by Word
पुरीष्यः(O Agni,) rich in dung/fuel; having purīṣa (manure as fuel)
पुरीष्यः:
विशेषण (सम्बोधन-प्रायः) / कर्तृ-सम्बन्धी
TypeAdjective
Rootपुरीष्य (प्रातिपदिक; पुरीष ‘गोमय/मल’ + य-प्रत्यय) अथवा ‘पुरीष्य’ विशेषण-प्रातिपदिक
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
विश्वभराall-bearing; supporter of all
विश्वभरा:
विशेषण (सम्बोधन-प्रायः)
TypeAdjective
Rootविश्वभरा (प्रातिपदिक; ‘विश्व’ + ‘भरा’ < √भृ ‘to bear’)
अथर्वाAtharvan
अथर्वा:
कर्तृ
TypeNoun (proper name/ṛṣi)
Rootअथर्वन् (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रथमःthe first
प्रथमः:
विशेषण (कर्तृ-सम्बन्धी)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
निरमन्थत्churned out; produced by churning
निरमन्थत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootनि-√मन्थ् (धातु; ‘to churn, produce by churning’)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
त्वाम्you (as object)
त्वाम्:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
पुष्करात्from the lotus / from (the place called) Puṣkara
पुष्करात्:
अपादान
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
अधिupon; over
अधि:
(क्रियाविशेषण/उपपद) अधिकरण-भावे ‘upon/over’
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
अथर्वाAtharvan
अथर्वा:
कर्तृ
TypeNoun (proper name/ṛṣi)
Rootअथर्वन् (प्रातिपदिक)
निरमन्थतchurned out; produced by churning
निरमन्थत:
क्रिया
TypeVerb
Rootनि-√मन्थ् (धातु)
मूर्ध्नःof the head; from the head (as source, in sense)
मूर्ध्नः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
विश्वस्यof the whole; of the universe
विश्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeAdjective/Noun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
वाघतःof the worshipper/offerer
वाघतः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootवाघत् (प्रातिपदिक; ‘worshipper/offerer, priest’)
Entities Mentioned
A
AgniA
AtharvanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes