बन्धमोक्षवर्णनम् (Bondage and Liberation: The Prakṛti–Karma Wheel and Śiva as the Transcendent Cause)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਤ ਤੱਤਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ‘ਅਸ਼ਟਕ’ ਸਮੂਹ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਬੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਸ਼ਟਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਗੁਣਮਈ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ-ਕਾਰਣ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਰੱਸੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਹ-ਕਰਮ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ-ਭਟਕਣਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੱਕਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ੈਵ ਸਮਾਧਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषयः ऊचुः । बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम । सूत उवाच । बंधमोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं शृणुतादरात्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਰਵਾਰਥਵਿਤ! ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਬੰਧਨ, ਮੋਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਹਾਂਗਾ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
प्रकृत्याद्यष्टबंधेन बद्धो जीवः स उच्यते । प्रकृत्याद्यष्टबंधेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜੀਵ ਬੱਝਿਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਬੱਧ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇ, ਉਹ ‘ਮੁਕਤ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रकृत्यादिवशीकारो मोक्ष इत्युच्यते स्वतः । बद्धजीवस्तु निर्मुक्तो मुक्तजीवः स कथ्यते
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਬੰਧਨਕਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ (ਨਿਯੰਤਰਣ) ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੱਧ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
प्रकृत्यग्रे ततो बुद्धिरहंकारो गुणात्मकः । पंचतन्मात्रमित्येते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ; ਫਿਰ ਗੁਣਮਈ ਅਹੰਕਾਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
प्रकृट्याद्यष्टजो देहो देहजं कर्म उच्यते । पुनश्च कर्मजो देहो जन्मकर्म पुनः पुनः
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੇਹ ਕਰਕੇ ਦੇਹਜ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम् । स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं सूक्ष्ममिंद्रि यभोगदम्
ਸ਼ਰੀਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ—ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ। ਸਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ-ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कारणं त्वात्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः । सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते
ਦੇਹ ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ, ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ‑ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਮਫਲ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तस्माद्धि कर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः । शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा
ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ, ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् । प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः
ਚੱਕਰ ਦੇ ਭ੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੱਕਰ-ਕਰਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾ-ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ।
Verse 10
चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतोयतः । पिबति वाथ वमति जीवन्बालो जलं यथा
ਮਹੇਸ਼ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਬਾਲਕ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਫਿਰ ਥੁੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति । सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः । शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः
ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਹੈ।
Verse 12
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनंतशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः
ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ-ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ, ਅਨਾਦਿ ਬੋਧ, ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਦਾ ਅਲੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸਮਰੱਥਾ—ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਵੇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤ੍ਯ, ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं भवेत् । शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 14
निःस्पृहस्य च पूर्णस्य तस्य पूजा कथं भवेत् । शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕਰਮ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ) ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 15
लिंगे बेरे भक्तजने शिवमुद्दिश्य पूजयेत् । कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ (ਬੇਰ) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਕਤ-ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ, ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 16
पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः । प्रसादं कुरुते सत्यं पूजकस्य विशेषतः
ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਹੇਸ਼—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 17
शिवप्रसादात्कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत् । कर्मारभ्य प्रकृत्यंतं यदासर्वं वशं भवेत्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੱਕ, ਤਦ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਭ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे शिवलिंगमहिमावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 19
तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते । सामीप्यं याति सांबस्य तन्मात्रे च वशं गते
ਤਦ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ‘ਸਾਲੋਕ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਸਾਮੀਪ੍ਯ’—ਨਿਕਟਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तदा तु शिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः । महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्
ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯੁਧਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते । पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ—ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹੀ ਫਲ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਮੁੜ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
शिवस्य मानसैश्वर्यं तदाऽयत्नं भविष्यति । सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते
ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਐਸ਼ਵਰਯ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः । एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिंगादौ पूजया स्वतः
ਵੇਦ ਅਤੇ ਆਗਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸਾਯੁਜ੍ਯ’—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम् । शिवक्रिया शिवतपः शिवमंत्रजपः सदा
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਵਿਧਿ-ਨਿਯਮ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਕ੍ਰਿਆ, ਸ਼ਿਵ-ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰਦੇ ਰਹੋ।
Verse 25
शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत् । आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिंतया
ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਉੱਤਰੋੱਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
सद्यादिभिश्च कुसुमैरर्चयेच्छिवमेष्यति । ऋषय ऊचुः । लिंगादौ शिवपूजाया विधानं ब्रूहि सर्वतः
ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 27
सूत उवाच । लिंगानां च क्रमं वक्ष्ये यथावच्छृणुत द्विजाः । तदेव लिंगं प्रथमं प्रणवं सार्वकामिकम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮੋਚਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
सूक्ष्मप्रणवरूपं हि सूक्ष्मरूपं तु निष्फलम् । स्थूललिंगं हि सकलं तत्पंचाक्षरमुच्यते
ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਕੇਵਲ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਹੀ ਪੂਰਨ (ਸਕਲ) ਆਧਾਰ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 29
तयोः पूजा तपः प्रोक्तं साक्षान्मोक्षप्रदे उभे । पौरुषप्रकृतिभूतानि लिंगानिसुबहूनि च
ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਵੀ ਹਨ।
Verse 30
तानि विस्तरतो वक्तुं शिवो वेत्ति न चापरः । भूविकाराणि लिंगानि ज्ञातानि प्रब्रवीमि वः
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
स्वयं भूलिंगं प्रथमं बिंदुलिंगंद्वितीयकम् । प्रतिष्ठितं चरंचैव गुरुलिंगं तु पंचमम्
ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਪਹਿਲਾ ਹੈ; ਬਿੰਦੂ-ਲਿੰਗ ਦੂਜਾ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ (ਸਥਾਪਿਤ) ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਚਰ (ਚਲਣ ਵਾਲਾ) ਲਿੰਗ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ।
Verse 32
देवर्षितपसा तुष्टः सान्निध्यार्थं तु तत्र वै । पृथिव्यन्तर्गतः शर्वो बीजं वै नादरूपतः
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਦ-ਰੂਪ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 33
स्थावरांकुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः । स्वयंभूतं जातमिति स्वयंभूरिति तं विदुः
ਥਿਰ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵੈ-ਜਨਮੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸਵਯੰਭੂ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तल्लिंगपूजया ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्द्धते । सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थिंडिलेपि वा
ਉਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਧਾਰਣ ਸਥੰਡਿਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
स्वहस्ताल्लिखितं लिंगं शुद्धप्रणवमंत्रकम् । यंत्रलिंगं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत्
ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਯੰਤਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ (ਓਂ) ਲਿਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 36
बिंदुनादमयं लिंगं स्थावरं जंगमं च यत् । भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः
ਲਿੰਗ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ-ਮਈ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 37
यत्र विश्वस्य ते शंभुस्तत्र तस्मै फलप्रदः । स्वहस्ताल्लिख्यते यंत्रे स्थावरादावकृत्रिमे
ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ! ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਓਥੇ ਤੂੰ ਉਸ ਭਗਤ ਲਈ ਫਲ-ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੰਤਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ—ਜਿਵੇਂ ਅਚਲ ਸਤਹ—ਉੱਤੇ, ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
आवाह्य पूजयेच्छंभुं षोडशैरुपचारकैः । स्वयमैश्वर्यमाप्नोति ज्ञानमभ्यासतो भवेत्
ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 39
देवैश्च ऋषिभिश्चापि स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव हि । समंत्रेणात्महस्तेन कृतं यच्छुद्धमंडले
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ-ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।
Verse 40
शुद्धभावनया चैव स्थापितं लिंगमुत्तमम् । तल्लिंगं पौरुषं प्राहुस्तत्प्रतिष्ठितमुच्यते
ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ’—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ—ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तल्लिंगपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् । महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः
ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਕਤ ਪੌਰੁਸ਼-ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
शिल्पिनाकल्पितं लिंगं मंत्रेण स्थापितं च यत् । प्रतिष्ठितं प्राकृतं हि प्राकृतैश्वर्यभोगदम्
ਜੋ ਲਿੰਗ ਕਾਰੀਗਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਭੋਗ ਤੇ ਲੌਕਿਕ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते । यद्दुर्बलमनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते
ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
लिंगं नाभिस्तथा जिह्वा नासाग्रञ्च शिखा क्रमात् । कट्यादिषु त्रिलोकेषु लिंगमाध्यात्मिकं चरम्
ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਭੀ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ (ਸਿਰ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਟੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਲਾਇਮਾਨ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅੰਤਰਲਿੰਗ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 45
पर्वतं पौरुषं प्रोक्तं भूतलं प्राकृतं विदुः । वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः
ਪਹਾੜ ਨੂੰ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ (ਚੇਤਨ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੂਤਲ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਜ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਦਿ ਪੌਰੁਸ਼-ਵਰਗ ਦੇ, ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ-ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 46
षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् । ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्
‘ਸ਼ਾਸ਼ਟਿਕ’ (ਸੱਠ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਤੇ ਗੋਧੂਮ (ਗੇਹੂੰ) ਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ-ਜਨਿਤ) ਸਮਝੋ। ਪਰ ‘ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ’ ਪੌਰੁਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 47
सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः । प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते
ਆਸਤਿਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਹਨ। ਚਲ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰਸ-ਲਿੰਗ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
रसलिंगं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् । बाणलिंगं क्षत्रियाणां महाराज्यप्रदं शुभम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਰਸ-ਲਿੰਗ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਾਣ-ਲਿੰਗ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 49
स्वर्णलिंगं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् । शिलालिंगं तु शूद्रा णां महाशुद्धिकरं शुभम्
ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਸੁਵਰਨ-ਲਿੰਗ ਵੱਡਾ ਧਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਅਧਿਪਤਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਲਾ-ਲਿੰਗ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 50
स्फाटिकं बाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् । स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते
ਸਫਟਿਕ-ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਣ-ਲਿੰਗ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੇ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵਰਤਣਾ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 51
स्त्रीणां तु पार्थिवं लिंगं सभर्तृणां विशेषतः । विधवानां प्रवृत्तानां स्फाटिकं परिकीर्तितम्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ) ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿਧਿਤ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਤੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते । बाल्येवायौवनेवापि वार्द्धकेवापि सुव्रताः
ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਸਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 53
शुद्धस्फटिकलिंगं तु स्त्रीणां तत्सर्वभोगदम् । प्रवृत्तानां पीठपूजा सर्वाभीष्टप्रदा भुवि
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪੀਠ-ਪੂਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 54
पात्रेणैव प्रवृत्तस्तु सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकांते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत्
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਕਿਆ ਅੰਨ—ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
पूजांते स्थापयेल्लिंगं संपुटेषु पृथग्गृहे । करपूजानि वृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत्
ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪੁਟ (ਰੱਖਿਆ ਕੋਸ਼) ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 56
निवृत्तानां परं सूक्ष्मलिंगमेव विशिष्यते । विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत्
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੇਵਲ ਸੂਖਮ ਲਿੰਗ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਭੂਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 57
पूजां कृत्वाथ तल्लिंगं शिरसा धारयेत्सदा । विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोकवेदशिवाग्निभिः
ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੂਤੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਲੋਕ ਰੀਤ, ਵੇਦ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 58
लोकाग्निजमथो भस्मद्र व्यशुद्ध्यर्थमावहेत् । मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च
ਫਿਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਲੋਕਾਗਨੀ (ਘਰੇਲੂ ਅੱਗ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਲੋਹੇ/ਧਾਤੂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ-ਧਾਨਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।
Verse 59
तिलादीनां च द्र व्याणां वस्त्रादीनां तथैव च । तथा पर्युषितानां च भस्मना शिद्धिरिष्यते
ਤਿਲ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖੀਆਂ (ਪਰਿਉਸ਼ਿਤ) ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 60
श्वादिभिर्दूषितानां च भस्मना शुद्धिरिष्यते । सजलं निर्जलं भस्म यथायोग्यं तु योजयेत्
ਕੁੱਤੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਯੋਗ ਵਰਤੋ।
Verse 61
वेदाग्निजं तथा भस्म तत्कर्मांतेषु धारयेत् । मंत्रेण क्रियया जन्यं कर्माग्नौ भस्मरूपधृक्
ਵੇਦਿਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਜਨਮੀ ਇਹ ਭਸਮ ਕਰਮਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਸਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 62
तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् । अघोरेणात्ममंत्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत्
ਉਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਮੰਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਬਿਲਵ-ਕਾਠ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
शिवाग्निरिति संप्रोक्तस्तेन दग्धं शिवाग्निजम् । कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा
ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ “ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ” ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ ਨਾਲ ਜੋ ਦਗਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵਾਗਨਿਜ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਸਾੜੋ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗੋਬਰ ਹੀ।
Verse 64
शम्यस्वत्थपलाशान्वा वटारम्वधबिल्वकान् । शिवाग्निना दहेच्छुद्धं तद्वै भस्म शिवाग्निजम्
ਸ਼ਮੀ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਪਲਾਸ਼, ਵਟ, ਅਰੰਬਧ ਅਤੇ ਬਿਲਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾੜੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣੇ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵਾਗਨਿਜ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਹੈ।
Verse 65
दर्भाग्नौ वा दहेत्काष्ठं शिवमंत्रं समुच्चरन् । सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण नवकुंभे निधापयेत्
ਜਾਂ ਦರ್ಭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਲੱਕੜ ਸਾੜੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
Verse 66
दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च । भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवः पूर्वं तथाऽकरोत्
ਆਤਮਿਕ ਦਿਪਤੀ ਲਈ ਇਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵੀ ਹੈ। “ਭਸਮ” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕੀਤਾ।
Verse 67
यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम् । यथा मनुष्याः सस्यादीन्दग्ध्वा सारं भजंति वै
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਰ ਵਜੋਂ ਸਾਰ-ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਫਸਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸਾਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ।
Verse 68
यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् । दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति
ਜਿਵੇਂ ਜਠਰਾਗਨੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੈਵ ਵਿਵੇਕ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः । स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान्
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਕਰਤਾ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 70
दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः । उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਸਮ ਲੇਪਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 71
स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके । केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम्
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਤਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਕੇਸ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਮੁਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 72
हृदयं चाग्निसारेण त्वपां सारेण वैकटिम् । जानु चावनिसारेण तद्वत्सर्वं तदंगकम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਗਨਿ-ਤੱਤ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਜਲ-ਤੱਤ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੁੱਟਨੇ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹਨ।
Verse 73
ब्रह्मविष्ण्वोश्च रुद्रा णां सारं चैव त्रिपुंड्रकम् । तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः
ਭਸਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿਲਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 74
भवृद्ध्या सर्वमेतद्धि मन्यते स्वयमैत्यसौ । प्रपंचसारसर्वस्वमनेनैव वशीकृतम्
ਭਵ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਸਾਰ-ਸਰਬਸਵ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः । यथा सर्वमृगाणां च हिंसको मृगहिंसकः
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ‘ਮ੍ਰਿਗਹਿੰਸਕ’ (ਸਿੰਘ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 76
अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः । शं नित्यं सुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः
ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮ੍ਰਿਗ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਿੰਘ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ੰ’ ਨਿੱਤ ਸੁਖ-ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮਿ’ਕਾਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪੁਰਖ—ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 77
वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते । तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वार्चयेच्छिवम्
‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੈ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਮਯ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 78
तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुंड्रं धारयेत्परम् । पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਭਸਮ ਦਾ ਉੱਧੂਲਨ (ਲੇਪਨ) ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਭਸਮ ਜਲ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਿਰਜਲ (ਸੁੱਕੀ) ਰਹੇ।
Verse 79
दिवा वा यदि वारात्रौ नारी वाथ नरोपि वा । पूजार्थं सजलं भस्म त्रिपुंड्रेणैव धारयेत्
ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਜੋ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ।
Verse 80
त्रिपुंड्रं सजलं भस्म धृत्वा पूजां करोति यः । शिवपूजां फलं सांगं तस्यैव हि सुनिश्चितम्
ਜੋ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਖੰਡ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 81
भस्म वै शिवमंत्रेण धृत्वा ह्यत्याश्रमी भवेत् । शिवाश्रमीति संप्रोक्तः शिवैकपरमो यतः
ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ (ਸਧਾਰਣ) ਆਸ਼ਰਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵਾਸ਼੍ਰਮੀ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम् । ललाटेऽग्रे सितं भस्म तिलकं धारयेन्मृदा
ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੈ ਨਾ ਸੂਤਕ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਚਿੱਟਾ ਭਸਮ-ਤਿਲਕ ਮੱਥੇ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ।
Verse 83
स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्य लक्षणम् । गुणान्रुंध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः
ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ (ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਦੀਖਿਆ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ—ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ (ਰੁੰਧੇ) ਹੈ।
Verse 84
सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधे व्यपोहति । गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः
ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਸ਼ਿਵ ਰਜਸ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰੋਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः । विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਦਾ ਬੋਧ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 86
तस्माद्गुरुशरीरं तु गुरुलिंगं भवेद्बुधः । गुरुलिंगस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 87
श्रुतं करोति शुश्रूषा कायेन मनसा गिरा । उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव वा
ਉਹ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਆਖਿਆ—ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ—ਉਹਨੂੰ ਧਰਮਕਰਤਵ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 88
करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि । तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते
ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 89
शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः । अग्रपाकं निवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया
ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 90
शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः । जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिच्यवै
ਸਦਾ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਤਾ ਦੇ ਬੰਧ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀਭ-ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕਰਨ-ਯੋਨੀ ਰੂਪ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 91
जातः पुत्रो मंत्रपुत्रः पितरं पूजयेद्गुरुम् । निमज्जयति पुत्रं वै संसारे जनकः पिता
ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਜੰਮਿਆ’—ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਜਾਗਿਆ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜਨਕ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 92
संतारयति संसाराद्गुरुर्वै बोधकः पिता । उभयोरंतरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्
ਗੁਰੂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੋਧ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 93
अंगशुश्रूषया चापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् । पादादिकेशपर्यंतं लिंगान्यंगानि यद्गुरोः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਕਮਾਏ ਧਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਰੋ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨੋ।
Verse 94
धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रणादिभिः । स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्
ਧਨ-ਰੂਪ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਪਾਦੁਕਾ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਚਰਨ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਸੰਵਾਹਨ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ (ਪ੍ਰਭੂ/ਗੁਰੂ) ਦੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 95
गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः । गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्
ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 96
गुरोः शेषः शिवोच्छिष्टं जलमन्नादिनिर्मितम् । शिष्याणां शिवभक्तानां ग्राह्यं भोज्यं भवेद्द्विजाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ, ਅੰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਭੋਗਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 97
गुर्वनुज्ञाविरहितं चोरवत्सकलं भवेत् । गुरोरपि विशेषज्ञं यत्नाद्गृह्णीत वै गुरुम्
ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਚੋਰੀ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 98
अज्ञानमोचनं साध्यं विशेषज्ञो हि मोचकः । आदौ च विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्म पूर्तये
ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤਿਕਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਘਨ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
Verse 99
निर्विघ्नेन कृतं सांगं कर्म वै सफलं भवेत् । तस्मात्सकलकर्मादौ विघ्नेशं पूजयेद् बुधः
ਜੋ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕੰਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਘਨੇਸ਼ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 100
सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । ज्वरादिग्रंथिरोगाश्च बाधा ह्याध्यात्मिका मता
ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਧਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜ੍ਵਰ ਆਦਿ ਗੰਢ-ਰੋਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਬਾਧਾਵਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 101
पिशाचजंबुकादीनां वल्मीकाद्युद्भवे तथा । अकस्मादेव गोधादिजंतूनां पतनेपि च
ਪਿਸਾਚ, ਗਿੱਦੜ ਆਦਿ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ, ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਆਦਿ ਦਾ ਉੱਭਰ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਗੋਧਾ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 102
गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनेपि च । वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतिविषयेपि च
ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੱਛਪ, ਸੱਪ, ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ, ਇਸਤਰੀ, ਗਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 103
भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता । अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च
ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਭੌਤਿਕ’ ਕਲੇਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਅਸ਼ੌਚ/ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸ਼ਨਿਪਾਤ (ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ।
Verse 104
ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका । जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके
ਜ੍ਵਰ-ਮਾਰੀ, ਵਿਸੂਚੀ, ਗੋ-ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮਸੂਰਿਕਾ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੋਗ—ਇਹ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 105
दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः । शवचांडालपतितस्पर्शाद्येंतर्गृहे गते
ਦੁਸ਼ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਅਧਿਦੈਵਿਕ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਸ਼, ਚਾਂਡਾਲ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਅਸ਼ੌਚ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
Verse 106
एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके । शांतियज्ञं तु मतिमान्कुर्यात्तद्दोषशांतये
ਜੇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਠੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਯਜ्ञ ਕਰੇ।
Verse 107
देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहांगणे । प्रादेशोन्नतधिष्ण्ये वै द्विहस्ते च स्वलंकृते
ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਚੈਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ, ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੂਜਾ-ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 108
भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च । मध्ये विलिख्यकमलं तथा दिक्षुविलिख्य वै
ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅਣਛਿਲਿਆ ਚੌਲ-ਧਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾਓ; ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕਮਲ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਓ।
Verse 109
तंतुना वेष्टितं कुंभं नवगुग्गुलधूपितम् । मध्ये स्थाप्य महाकुंभं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत्
ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਗੁੱਗੁਲ ਧੂਪ ਨਾਲ ਧੂਪਿਤ ਕੁੰਭ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਕੁੰਭ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁੰਭ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 110
सनालाम्रककूर्चादीन्कलशांश्च तथाष्टसु । पूरयेन्मंत्रपूतेन पंचद्र व्ययुतेन हि
ਡੰਡੀ ਸਮੇਤ ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਕੂਰਚ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਠੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਪੰਚਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 111
प्रक्षिपेन्नव रत्नानि नीलादीन्क्रमशस्तथा । कर्मज्ञं च सपत्नीकमाचार्यं वरयेद्बुधः
ਫਿਰ ਨੀਲਮਣੀ ਆਦਿ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ। ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਕਰਮ-ਨਿਪੁਣ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਚੁਣੇ।
Verse 112
सुवर्णप्रतिमां विष्णोरिंद्रा दीनां च निक्षिपेत् । सशिरस्के मध्यकुंभे विष्णुमाबाह्य पूजयेत्
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਦীন ਯਾਚਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵੀ ਰੱਖੇ। ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਮੱਧ ਕੂੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 113
प्रागादिषु यथामंत्रमिंद्रा दीन्क्रमशो यजेत् । तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां च नमोन्ते न यथाक्रमम्
ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਉਸ-ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਨਾਮ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਨਮਃ’ ਜੋੜ ਕੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਕਰੇ।
Verse 114
आवाहनादिकं सर्वमाचार्येणैव कारयेत् । आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान्प्रजपेच्छतम्
ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਆਚਾਰਯ, ਰਿਤਵਿਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਵਾਏ।
Verse 115
कुंभस्य पश्चिमे भागे जपांते होममाचरेत् । कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः
ਕੁੰਭ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਟੀ, ਲੱਖ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟੋਤਰ ਸ਼ਤ (੧੦੮) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 116
एकाहं वा नवाहं वा तथा मंडलमेव वा । यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः
ਇੱਕ ਦਿਨ, ਨੌਂ ਦਿਨ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਮੰਡਲ-ਕਾਲ ਤੱਕ—ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ—ਕਾਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਤ-ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 117
शमीहोमश्च शांत्यर्थे वृत्त्यर्थे च पलाशकम् । समिदन्नाज्यकैर्द्र व्यैर्नाम्ना मंत्रेण वा हुनेत्
ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਮਿਧ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਰਿੱਤੀ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਸਮਿਧ ਨਾਲ। ਸਮਿਧਾ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ, ਘੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਯੋਗ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 118
प्रारंभे यत्कृतं द्र व्यं तत्क्रियांतं समाचरेत् । पुण्याहं वाचयित्वांते दिने संप्रोक्ष्ययेज्जलैः
ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ‘ਪੁਣ੍ਯਾਹ’ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰੇ।
Verse 119
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यावदाहुतिसंख्यया । आचार्यश्च हविष्याशीऋत्विजश्च भवेद्बुधाः
ਫਿਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇ ਕਿ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਕੇਵਲ ਹਵਿਸ਼੍ਯ (ਯਜ੍ਞੀ) ਅੰਨ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ।
Verse 120
आदित्यादीन्ग्रहानिष्ट्वा सर्वहोमांत एव हि । ऋत्विभ्यो दक्षिणां दद्यान्नवरत्नं यथाक्रमम्
ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਹੋਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵਰਤਨ-ਰੂਪ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 121
दशदानं ततः कुर्याद्भूरिदानं ततः परम् । बालानामुपनीतानां गृहिणां वनिनां धनम्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਦਸ਼ਦਾਨ’ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ‘ਭੂਰੀਦਾਨ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਉਪਨੀਤ ਬਾਲਕਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 122
कन्यानां च सभर्तृणां विधवानां ततः परम् । तंत्रोपकरणं सर्वमाचार्याय निवेदयेत्
ਕੁਆਰੀਆਂ, ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 123
उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः । तस्माद्यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्
ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ‘ਕਾਲ-ਦਾਨ’ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 124
शतनिष्केण वा कुर्याद्दशनिष्केण वा पुनः । पाशांकुशधरं कालं कुर्यात्पुरुषरूपिणम्
ਸੌ ਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਸ ਨਿਸ਼ਕ ਨਾਲ ਵੀ—ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਕਾਲ’ ਨੂੰ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 125
तत्स्वर्णप्रतिमादानं कुर्याद्दक्षिणया सह । तिलदानं ततः कुर्यात्पूर्णायुष्यप्रसिद्धये
ਫਿਰ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਨ ਆਯੁ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 126
आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद्व्याधिनिवृत्तये । सहस्रं भोजयेद्विप्रान्दरिद्र ः शतमेव वा
ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਆਜ੍ਯ (ਘੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਵੇਕਸ਼ਣ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ; ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੌ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ।
Verse 127
वित्ताभावे दरिद्र स्तु यथाशक्ति समाचरेत् । भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशांतये
ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਜੇ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ-ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਭੈਰਵ ਦੀ ਮਹਾਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 128
महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तुकारयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः
ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ—ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 129
एवं कृतेन यज्ञेन दोषशांतिमवाप्नुयात् । शांतियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 130
दुर्दर्शनादौ सद्यो वै मासमात्रे समाचरेत् । महापापादिसंप्राप्तौ कुर्याद्भैरवपूजनम्
ਦੁਰਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਭੈਰਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 131
महाव्याधिसमुत्पत्तौ संकल्पं पुनराचरेत् । सर्वभावे दरिद्र स्तु दीपदानमथाचरेत्
ਜਦੋਂ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮੁੜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਦ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 132
तदप्यशक्तः स्नात्वा वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । दिवाकरं नमस्कुर्यान्मन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम्
ਜੇ ਇਹ ਵੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 133
सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं वा कारयेद् बुधः । नमस्कारात्मयज्ञेन तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ—ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਕੋਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਕਰੇ, ਨਮਸਕਾਰ-ਰੂਪ ਯੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 134
त्वत्स्वरूपेर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च रोचति । या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ-ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 135
नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो । न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ। ਮੈਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ—ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ।
Verse 136
यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत् । अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा तांबूलमाहरेत्
ਫਿਰ ਯਥਾਯੋਗ ਸਵ-ਆਤਮ ਯੱਗ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਪਣ) ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੂਲ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 137
शिवप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वयमष्टोत्तरं शतम् । सहस्रमयुतं लक्षं कोटिमन्येन कारयेत्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਆਪ ਅੱਠੋਤਰ ਸ਼ਤ (੧੦੮) ਵਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਮਿੱਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 138
शिवप्रदक्षिणात्सर्वं पातकं नश्यति क्षणात् । दुःखस्य मूलं व्याधिर्हि व्याधेर्मूलं हि पातकम्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਤਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪ ਹੈ।
Verse 139
धर्मेणैव हि पापानामपनोदनमीरितम् । शिवोद्देशकृतो धर्मः क्षमः पापविनोदने
ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਥ ਹੈ।
Verse 140
अध्यक्षं शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमितीरितम् । क्रियया जपरूपं हि प्रणवं तु प्रदक्षिणम्
ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ’ ਇਹ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਪ-ਰੂਪ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 141
जननं मरणं द्वंद्वं मायाचक्रमितीरितम् । शिवस्य मायाचक्रं हि बलिपीठं तदुच्यते
ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ-ਚੱਕਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਹੀ ਮਾਇਆ-ਚੱਕਰ ‘ਬਲੀਪੀਠ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬਲੀਦਾਨ (ਸਮਰਪਣ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 142
बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै । पदे पदांतरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्
ਬਲੀਪੀਠ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਅਗਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬਲੀਪੀਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 143
नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणमितीरितम् । निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्
ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਦੱਖਿਣ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਭਾਏ। ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਂਗ, ਇਹ ‘ਨਮಃ’ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਅਰਪਣਾ।
Verse 144
जननं मरणं द्वंद्वं शिवमायासमर्पितम् । शिवमायार्पितद्वंद्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्
ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਦਵੰਦ—ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਦਵੰਦ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 145
यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते । देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः
ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇਹ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਬੱਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਮੋਖ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 146
मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् । शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति
ਮਾਇਆ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਗਏ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 147
शिवेन कल्पितं द्वंद्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत् । शिवस्यातिप्रियं विद्यात्प्रदक्षिणं नमो बुधाः
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਆਦਿ ਦਵੰਦ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨੋ, ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 148
प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः । षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा
ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਪੂਜਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 149
प्रदक्षिणाऽविनाश्यं हि पातकं नास्ति भूतले । तस्मात्प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत्
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 150
शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः । क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत्
ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ, ਮੌਨ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਸਤਿ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ, ਜਪ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 151
ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः । शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत्
ਆਤਮਿਕ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ, ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ—ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 152
करणेन फलं याति तमसः परिहापनात् । जन्मनः परिमार्जित्वाज्ज्ञबुद्ध्या जनितानि च
ਸ਼ਿਵ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਠੀਕ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਮਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੱਗੇ ਮਲ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 153
यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम् । यथायोग्यं प्रकुर्वीत क्रियादीञ्छिवभक्तिमान्
ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਹੈਸियत ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 154
न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत्प्राज्ञः शिवस्थले । जीवहिंसादिरहितमतिक्लेशविवर्जितम्
ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੀਵ-ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ।
Verse 155
पंचाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम् । अथवाऽहुर्दरिद्र स्य भिक्षान्नंज्ञानदं भवेत्
ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬ ਦਾ ਭਿੱਖਿਆ-ਅੰਨ ਵੀ, ਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 156
शिवभक्तस्य भिक्षान्नंशिवभक्तिविवर्धनम् । शंभुसत्रमिति प्राहुर्भिक्षान्नंशिवयोगिनः
ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਉਸ ਭਿੱਖਿਆ-ਅੰਨ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਭੂ-ਸਤ੍ਰ’—ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ-ਭੋਜ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 157
येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले । शुद्धान्नभुक्सदा मौनीरहस्यं न प्रकाशयेत्
ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਹੀ ਖਾਏ, ਸਦਾ ਬੋਲ-ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ (ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਮੰਤਰ) ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 158
प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि । रहस्यं शिवमंत्रस्य शिवो जानाति नापरः
ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 159
शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिंगं समाश्रितः । स्थाणुलिंगाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः
ਹੇ ਭੂਸੁਰ! ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸੇ। ਕੇਵਲ ਸਥਾਣੁ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਿਰ—ਸਥਾਣੁ ਵਰਗਾ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 160
पूजया चरलिंगस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् । सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्
ਚਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਾਧ੍ਯ—ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 161
व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्छ्रुतं हि मया पुरा । भद्र मस्तु हि वोऽस्माकं शिवभक्तिर्दृढाऽस्तुसा
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ—ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 162
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा । शिवज्ञानं स लभतेशिवस्य कृपया बुधाः
ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨੋ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological argument: the jīva’s repeated wandering is caused by karma operating through prakṛti-derived constituents and the three bodies; cessation requires turning to the ultimate cause—Śiva—identified as beyond prakṛti and thus capable of ending the cycle.
The chapter’s key symbol is the ‘wheel’ (cakra): saṃsāra is a wheel-like rotation driven by body–karma dynamics, while Śiva is the wheel-maker (cakra-kartā). The rahasya is methodological: analytical enumeration (prakṛti, buddhi, ahaṃkāra, tanmātras; three bodies) is not merely descriptive but meant to generate dis-identification from the mechanism and re-identification with the transcendent source.
The emphasis is on Śiva as Maheśa/Maheśvara in a metaphysical register—‘prakṛteḥ parataḥ śivaḥ’ (Śiva beyond prakṛti)—rather than on a localized iconographic manifestation; Gaurī is not foregrounded in the sampled portion of this adhyāya.