Sadācāra–Varṇa-lakṣaṇa and Prātaḥkṛtya (Right Conduct, Social Typologies, and Morning Purification)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सदाचारं श्रावयाशु येन लोकाञ्जयेद्बुधः । धर्माधर्ममयान्ब्रूहि स्वर्गनारकदांस्तथा

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸੁਣਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੇ। ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਅਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 2

सूत उवाच । सदाचारयुतो विद्वान्ब्राह्मणो नाम नामतः । वेदाचारयुतो विप्रो ह्येतैरेकैकवान्द्विजः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਿਪ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अल्पाचारोल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः । किंचिदाचारवान्वैश्यः कृषिवाणिज्यकृत्तया

ਖੱਤਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਦਾਚਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣਾਏ।

Verse 4

शूद्र ब्राह्मण इत्युक्तः स्वयमेव हि कर्षकः । असूयालुः परद्रो ही चंडालद्विज उच्यते

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਦਵਿਜ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰੇ ਤੇ ਪਰਦ੍ਰੋਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚ ਚੰਡਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

पृथिवीपालको राजा इतरेक्षत्रिया मताः । धान्यादिक्रयवान्वैश्य इतरो वणिगुच्यते

ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਖਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਦਾ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰੇ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਣਿਕ (ਵਪਾਰੀ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते । कर्षको वृषलो ज्ञेय इतरे चैव दस्यवः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ੂਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ‘ਦੱਸਯੂ’ ਹੀ ਹਨ॥

Verse 7

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् । धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

ਉਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ॥

Verse 8

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च । व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

ਆਯੁ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਮੌਤ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ; ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਤಃ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥

Verse 9

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते । तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਉਸ਼ਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਯਾਮ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ‘ਸੰਧਿ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा । उदण्मुखः समाविश्य प्रतिबंधेऽन्यदिण्मुखः

ਫਿਰ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ; ਜੇ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ।

Verse 11

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः । लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

ਜਲ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਢੱਕ ਲਵੇ।

Verse 12

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् । उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

ਮਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਮਲ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਹੱਥ ਜਾਂ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 13

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना । सप्त वा पंच वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੇਵ-ਤੀਰਥ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੁਦਾ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 14

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते । तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

ਲਿੰਗ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਪ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ (ਹੱਥ ਭਰ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਅੱਠ ਵਾਰ ਗੰਡੂਸ਼ (ਕੁੱਲਾ) ਕਰੇ।

Verse 15

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः । कार्यं संत्यज्य तर्ज्जनीं दंतधावनमीरितम्

ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਗ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਦਾਤਣ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲ ਨਾ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 16

जलदेवान्नमस्कृत्य मंत्रेण स्नानमाचरेत् । अशक्तः कंठदघ्नं वा कटिदघ्नमथापि वा

ਜਲ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਲੇ ਤੱਕ ਜਾਂ ਕਮਰ ਤੱਕ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ।

Verse 17

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् । देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਭਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 18

धौतवस्त्रं समादाय पंचकच्छेन धारयेत् । उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

ਧੋਏ ਹੋਏ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਪੰਚਕੱਛ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਉੱਤਰੀਯ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹਿਨੇ—ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਚਿਤ ਵੇਸ਼ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् । वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

ਨਦੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ-ਵਸਤ੍ਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਾ ਧੋਵੇ। ਪਰ ਬਾਵੜੀ, ਕੂਆਂ ਜਾਂ ਸਨਾਨਗ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ ਉੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 20

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा । संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पितृणां तृप्तये द्विजाः

ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਨਿਚੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् । अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

ਜਾਬਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਲ-ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये । यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ‘ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਯਸ੍ਯ…’ ਮੰਤਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਧਿ-ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च । हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

ਪੈਰਾਂ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦਾ, ਚਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ।

Verse 24

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभयेऽपि च । अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

ਜਦੋਂ ਹਲਕਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਘੋਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਵੇਲੇ—ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ’ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः । अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

ਸਵੇਰੇ ਸੂਰ੍ਯ-ਅਨੁਵਾਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਅਨੁਵਾਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਮੁੜ ਪ੍ਰੋક્ષણ (ਜਲ ਛਿੜਕਾਅ) ਕਰੇ।

Verse 26

गायत्र् या जपमंत्रांते त्रिरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत् । मंत्रेण सह चैकं वै मध्येऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजा

ਜਪ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਵੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ।

Verse 27

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिण्मुखः । उद्धृत्य दद्यात्प्रातस्तु मध्याह्नेंगुलिभिस्तथा

ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਰਪਣ/ਲੇਪਨ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।

Verse 28

अंगुलीनां च रंध्रेण लंबं पश्येद्दिवाकरम् । आत्मप्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਲੰਮੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਮਨ ਕਰੇ॥

Verse 29

सायं मुहूर्तादर्वाक्तु कृता संध्या वृथा भवेत् । अकालात्काल इत्युक्तो दिनेऽतीते यथाक्रमम्

ਸਾਯੰ-ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਸੰਧਿਆ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ ਲੰਘ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅਕਾਲਾਤਕਾਲ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ॥

Verse 30

दिवाऽतीते च गायत्रीं शतं नित्ये क्रमाज्जपेत् । आदर्शाहात्पराऽतीते गायत्रीं लक्षमभ्यसेत्

ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਲੰਘਣ ਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਲੱਖ ਜਪ ਤੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 31

मासातीते तु नित्ये हि पुनश्चोपनयं चरेत् । ईशो गौरीगुहो विष्णुर्ब्रह्मा चेंद्र श्च वै यमः

ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਨਿੱਤ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਵਰਤ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ), ਗੌਰੀ, ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ), ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਯਮ ਹਨ।

Verse 32

एवं रूपांश्च वै देवांस्तर्पयेदर्थसिद्धये । ब्रह्मार्पणं ततः कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 33

तीर्थदक्षिणतः शस्ते मठे मंत्रालये बुधः । तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਮਠ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਉੱਥੇ—ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰੇ।

Verse 34

सर्वान्देवान्नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः । प्रणवं पूर्वमभ्यस्य गायत्रीमभ्यसेत्ततः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੱਕੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 35

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् । त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम्

ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 36

संहर्तारं तथा रुद्रं स्वप्रकाशमुपास्महे । ज्ञानकर्मेंद्रि याणां च मनोवृत्तीर्धियस्तथा

ਅਸੀਂ ਸੰਹਾਰਕ ਰੁਦ੍ਰ—ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 37

भोगमोक्षप्रदे धर्मे ज्ञाने च प्रेरयेत्सदा । इत्थमर्थं धियाध्यायन्ब्रह्मप्राप्नोति निश्चयः

ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

केवलं वा जपेन्नित्यं ब्राह्मण्यस्य च पूर्तये । सहस्रमभ्यसेन्नित्यं प्रातर्ब्राह्मणपुंगवः

ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਹਰ ਸਵੇਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਵੇ।

Verse 39

अन्येषां च यथा शक्तिमध्याह्ने च शतं जपेत् । सायं द्विदशकं ज्ञेयं शिखाष्टकसमन्वितम्

ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਾ-ਅਸ਼ਟਕ ਸਮੇਤ ਬਾਰਾਂ ਜਪ ਕਰਨੇ ਵਿਧੀਸੰਗਤ ਹਨ।

Verse 40

मूलाधारं समारभ्य द्वादशांतस्थितांस्तथा । विद्येशब्रह्मविष्ण्वीशजीवात्मपरमेश्वरान्

ਮੂਲਾਧਾਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਈਸ਼, ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 41

ब्रह्मबुद्ध्या तदैक्यं च सोहं भावनया जपेत् । तानेव ब्रह्मरंध्रादौ कायाद्बाह्ये च भावयेत्

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਕੇ ਤਦੈੱਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਸੋਹੰ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ। ਉਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਧਿਆਵੇ।

Verse 42

महत्तत्त्वं समारभ्य शरीरं तु सहस्रकम् । एकैकस्माज्जपादेकमतिक्रम्य शनैः शनैः

ਮਹਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ‘ਸਹਸ੍ਰਕ’ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ; ਹਰ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 43

परस्मिन्योजयेज्जीवं जपतत्त्वमुदाहृतम् । शतद्विदशकं देहं शिखाष्टकसमन्वितम्

ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਜਪ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਸ਼ਿਖਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

मंत्राणां जप एवं हि जपमादिक्रमाद्विदुः । सहस्रं ब्राह्मदं विद्याच्छतमैंद्र प्रदं विदुः

ਮੰਤਰ-ਜਪ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਫਲ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਜਪ ਨਾਲ ਇੰਦਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

इतरत्त्वात्मरक्षार्थं ब्रह्मयोनिषु जायते । दिवाकरमुपस्थाय नित्यमित्थं समाचरेत्

ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧੋਗਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀਆਂ (ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ਾਂ) ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 46

लक्षद्वादशयुक्तस्तु पूर्णब्राह्मण ईरितः । गायत्र् या लक्षहीनं तु वेदकार्येन योजयेत्

ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇੱਕ ਲੱਖ ਘਾਟਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਿਕ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

आसप्ततेस्तु नियमं पश्चात्प्रव्राजनं चरेत् । प्रातर्द्वादशसाहस्रं प्रव्राजीप्रणवं जपेत्

ਸਤੱਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ ਜੀਵਨ ਧਾਰੇ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 48

दिने दिने त्वतिक्रांते नित्यमेवं क्रमाज्जपेत् । मासादौ क्रमशोऽतीते सार्धलक्षजपेन हि

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦਿਨ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਹੀਨਾ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਅਵਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਡੇਢ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अत ऊर्ध्वमतिक्रांते पुनः प्रैषं समाचरेत् । एवं कृत्वा दोषशांतिरन्यथा रौरवं व्रजेत्

ਜੇ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

धर्मार्थयोस्ततो यत्नं कुर्यात्कामी न चेतरः । ब्राह्मणो मुक्तिकामः स्याद्ब्रह्मज्ञानं सदाभ्यसेत्

ਇਸ ਲਈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਹੀ ਮੁੱਖ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਕਾਮੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

धर्मादर्थोऽर्थतो भोगो भोगाद्वैराग्यसंभवः । धर्मार्जितार्थभोगेन वैराग्यमुपजायते

ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਅਰਥ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਰਥ ਤੋਂ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਅਰਥ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 52

विपरीतार्थभोगेन राग एव प्रजायते । धर्मश्च द्विविधः प्रोक्तो द्र व्यदेहद्वयेन च

ਉਲਟੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸਾਧਨਾ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਰਾਹੀਂ।

Verse 53

द्र व्यमिज्यादिरूपं स्यात्तीर्थस्नानादि दैहिकम् । धनेन धनमाप्नोति तपसा दिव्यरूपताम्

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਇਜ੍ਯਾ ਆਦਿ (ਪੂਜਾ-ਯਜ੍ਞ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਦੇਹਕ ਕਰਮ ਹਨ। ਧਨ ਨਾਲ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤਪ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਤਾ—ਉਜਲੀ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

निष्कामः शुद्धिमाप्नोति शुद्ध्या ज्ञानं न संशयः । कृतादौ हि तपःश्लोघ्यं द्र व्यधर्मः कलौ युगे

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਧਰਮ—ਦਾਨ, ਅਰਪਣ ਆਦਿ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।

Verse 55

कृतेध्यानाज्ज्ञानसिद्धिस्त्रेतायां तपसा तथा । द्वापरे यजनाज्ज्ञानं प्रतिमापूजया कलौ

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ ਓਹੀ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਯਜਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

यादृशं पुण्यं पापं वा तादृशं फलमेव हि । द्र व्यदेहांगभेदेन न्यूनवृद्धिक्षयादिकम्

ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਘਾਟ, ਵਾਧਾ, ਖ਼ਸਾਰਾ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 57

अधर्मो हिंसिकारूपो धर्मस्तु सुखरूपकः । अधर्माद्दुःखमाप्नोति धर्माद्वै सुखमेधते

ਅਧਰਮ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।

Verse 58

विद्यादुर्वृत्तितो दुःखं सुखं विद्यात्सुवृत्तितः । धर्मार्जनमतः कुर्याद्भोगमोक्षप्रसिद्धये

ਦੁਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸੁਖ—ਇਹ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 59

सकुटुंबस्य विप्रस्य चतुर्जनयुतस्य च । शतवर्षस्य वृत्तिं तु दद्यात्तद्ब्रह्मलोकदम्

ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ—ਚਾਰ ਜਣਿਆਂ ਵਾਲੇ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਦਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

चांद्रा यणसहस्रं तु ब्रह्मलोकप्रदं विदुः । सहस्रस्य कुटुंबस्य प्रतिष्ठां क्षत्रियश्चरेत्

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਤਰੀਏ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 61

इंद्र लोकप्रदं विद्यादयुतं ब्रह्मलोकदम् । यां देवतां पुरस्कृत्य दानमाचरते नरः

ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਸੰਖ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਉਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

तत्तल्लोकमवाप्नोति इति वेदविदो विदुः । अर्थहीनः सदा कुर्यात्तपसा मार्जनं तथा

ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਉਹ ਉਸੇ-ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਿਮਾਰਜਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 63

तीर्थाच्च तपसा प्राप्यं सुखमक्षय्यमश्नुते । अर्थार्जनमथो वक्ष्ये न्यायतः सुसमाहितः

ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਯ) ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 64

कृतात्प्रतिग्रहाच्चैव याजनाच्च विशुद्धितः । अदैन्यादनतिक्लेशाद्ब्राह्मणो धनमर्जयेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਯਾਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ—ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਦीनਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ।

Verse 65

क्षत्रियो बाहुवीर्येण कृषिगोरक्षणाद्विशः । न्यायार्जितस्य वित्तस्य दानात्सिद्धिं समश्नुते

ਖ਼ਤਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਕੇ—ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 66

ज्ञानसिद्ध्या मोक्षसिद्धिः सर्वेषां गुर्वनुग्रहात् । मोक्षात्स्वरूपसिद्धिः स्यात्परानन्दं समश्नुते

ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

सत्संगात्सर्वमेतद्वै नराणां जायते द्विजाः । धनधान्यादिकं सर्वं देयं वै गृहमेधिना

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਧਨ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 68

यद्यत्काले वस्तुजातं फलं वा धान्यमेव च । तत्तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो देयं वै हितमिच्छता

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਪਜੇ—ਫਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਾਜ—ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 69

जलं चैव सदा देयमन्नं क्षुद्व्याधिशांतये । क्षेत्रं धान्यं तथाऽऽमान्नमन्नमेवं चतुर्विधम्

ਜਲ ਸਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਅੰਨ—ਅੰਨਦਾਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 70

यावत्कालं यदन्नं वै भुक्त्वा श्रवणमेधते । तावत्कृतस्य पुण्यस्य त्वर्धं दातुर्न संशयः

ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਾਤਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

ग्रहीताहिगृहीतस्य दानाद्वै तपसा तथा । पापसंशोधनं कुर्यादन्यथा रौरवं व्रजेत्

ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਚੀਜ਼ ਹੜਪ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਜਕੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 72

आत्मवित्तं त्रिधा कुर्याद्धर्मवृद्ध्यात्मभोगतः । नित्यं नैमित्तकं काम्यं कर्म कुर्यात्तु धर्मतः

ਆਪਣਾ ਧਨ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ—ਧਰਮ-ਵਾਧੇ ਲਈ, ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭੋਗ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 73

वित्तस्य वर्धनं कुर्याद्वृद्ध्यंशेन हि साधकः । हितेन मितमे ध्येन भोगं भोगांशतश्चरेत्

ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਅਤੇ ਮਿਤ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਿਤਾਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਯੋਗ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 74

कृष्यर्जिते दशांशं हि देयं पापस्य शुद्धये । शेषेण कुर्याद्धर्मादि अन्यथा रौरवं व्रजेत्

ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਧਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 75

अथवा पापबुद्धिः स्यात्क्षयं वा सत्यमेष्यति । वृद्धिवाणिज्यके देयष्षडंशो हि विचक्षणैः

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਉੱਠ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਾਭ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣੇ।

Verse 76

शुद्धप्रतिग्रहे देयश्चतुर्थांशो द्विजोत्तमैः । अकस्मादुत्थितेऽर्थे हि देयमर्धं द्विजोत्तमैः

ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਧਨ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਅਗਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 77

असत्प्रतिग्रहसर्वं दुर्दानं सागरे क्षिपेत् । आहूय दानं कर्तव्यमात्मभोगसमृद्धये

ਅਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਅਤੇ ਕੁਦਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਤਾਂ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮਸੰਗਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇ।

Verse 78

पृष्टं सर्वं सदा देयमात्मशक्त्यनुसारतः । जन्मांतरे ऋणी हि स्याददत्ते पृष्टवस्तुनि

ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰਿਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 79

परेषां च तथा दोषं न प्रशंसेद्विचक्षणः । विशेषेण तथा ब्रह्मञ्छ्रुतं दृष्टं च नो वदेत्

ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ (ਨਿੰਦਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ) ਨਾ ਕਹੇ।

Verse 80

न वदेत्सर्वजंतूनां हृदि रोषकरं बुधः । संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 81

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि । तंडुलं धान्यमाज्यं वा फलं कंदं हविस्तथा

ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਲੇ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ) ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਮੰਨ ਕੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਹੋਰ ਅਨਾਜ, ਘੀ, ਜਾਂ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ—ਇਹ ਵੀ ਹਵਿ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 82

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि । प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत्

ਸਥਾਲੀਪਾਕ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਜੇ ਹਵ੍ਯ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਮ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 83

नित्यसंधानमित्युक्तं तमजस्रं विदुर्बुधाः । अथवा जपमात्रं वा सूर्यवंदनमेव च

ਵਿਦਵਾਨ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਨਿਤ੍ਯ-ਸੰਧਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

एवमात्मार्थिनः कुर्युरर्थार्थी च यथाविधि । ब्रह्मयज्ञरता नित्यं देवपूजारतास्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ। ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ) ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿਣ।

Verse 85

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा । ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः

ਜੋ ਸਦਾ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਸਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।