Umā-caritra-prārthanā: Ṛṣayaḥ Sūtaṃ Pṛcchanti (Request for the Account of Umā)

Verse 1

मुनय ऊचुः । श्रुत्वा शंभोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता । नानावतार संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਰਮਣੀਕ ਕਥਾ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । चरित्रं जगदंबाया भगवत्या मनोहरम्

ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭਗਵਤੀ ਜਗਦੰਬਾ—ਵਿਸ਼ਵਮਾਤਾ—ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਪਾਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 3

परब्रह्म महेशस्य शक्तिराद्या सनातनी । उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा

ਉਮਾ—ਜੋ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਪਰਮ ਜਨਨੀ ਮਾਤਾ ਹੈ।

Verse 4

सती हेमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् । अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत् महामते

ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅਵਤਾਰ—ਸਤੀ ਅਤੇ ਹੇਮਵਤੀ—ਸੁਣੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 5

को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि । श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਨ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਿਵੇਕੀ ਮੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 6

सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा । यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਤਮਾਵੋ! ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ, ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਰਾਂਬਾ ਉਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ।

Verse 7

शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् । पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ (ਉਪਦੇਸ਼) ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ। ਇਹ ਮুনি ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 8

ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् । येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि

ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਨ; ਧੰਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਸੰਵਿਦ ਵਿੱਚ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् । मायागुणैर्मोहितास्स्युर्हतभाग्या न संशयः

ਜੋ ਦੇਵੇਸ਼ੀ—ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ—ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 10

न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् । अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि

ਜੋ ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਦੇ ਸਾਗਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਬੰਧਨ-ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਧੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

गंगां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् । विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਹੈ।

Verse 12

यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः

ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਨਰੋਤਮ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇਗਾ?

Verse 13

एतत्पृष्टः पुरा मेधास्सुरथेन महात्मना । यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते

ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਰਥ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਮੇਧਾ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ।

Verse 14

स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः । सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰਥ ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪਰਾਕਰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 15

दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्म्म कुशलः कृती । देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः

ਉਹ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ; ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਗਤ, ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 16

पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः । बभूबुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः

ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਹਥਿਆਉਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਨੌਂ ਨਵੇਂ ਰਾਜੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 17

कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः । तैस्समन्तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ‘ਕੋਲਾ’ ਨਾਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰਿਆ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 18

युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः । उज्जासितच्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਦਲਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਲਾ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਦੇ ਹਥਿਆ ਲਿਆ।

Verse 19

स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमंत्रिभिः । तत्रापि च महःपक्षैर्विपक्षैस्स पराजितः

ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੀ ਪੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ।

Verse 20

दैवाच्छत्रुत्वमापन्नै रमात्यप्रमुखैर्गणैः । कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्

ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼, ਵੈਰ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਹੜਪ ਲਿਆ।

Verse 21

ततस्स निर्गतो राजा नगरान्मृगया छलात् । असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ; ਬਿਨਾ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੇ, ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 22

इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् । ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्

ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਵੇਖਿਆ।

Verse 23

वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैस्समन्तात्परिवेष्टितम्

ਉਹ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾਨੁਸਾਰ ਸਭਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 24

व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते । तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्य्यप्रभावतः

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਆਦਿ ਮਹਾਵੀਰ ਜੀਵ ਵੀ ਘੱਟ ਬਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ।

Verse 25

उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः । सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜਾ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾ ਕਰੁਣਾਵਾਨ—ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕਿਆ। ਮੁਨਿਨਾਥ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ, ਭੋਜਨ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਸਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 26

एकदा स महाराजश्चिंतामाप दुरत्ययाम् । अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ—“ਹਾਏ! ਮੈਂ ਅਲਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਕੁਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਘਟੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।”

Verse 27

हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः । मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना

ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਵੈਰੀ ਭੋਗ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 28

मादृशश्चैत्रवंशेस्मिन्न कोप्यासीन्महीपतिः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेमहि

ਇਸ ਚੈਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ?

Verse 29

अमात्या मंत्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः । न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते

ਮੇਰੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਅਮਾਤ੍ਯ ਤੇ ਮੰਤਰੀ—ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਨ—ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਹਨ।

Verse 30

विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः । रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः

ਹੁਣ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਜੋ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਉਤਸਾਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 31

मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते । पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः

ਮੇਰੇ ਜੋ ਮਹਾਸ਼ੂਰ ਵੀਰ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्नवाधुना । एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः

ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੁਣ ਉਹ ਨਵੇਂ ਆਏ ਲੋਕ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः । राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਭਦ੍ਰ ਪੁਰਖ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?”

Verse 34

दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्

“ਤੂੰ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਦੱਸ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 35

दृग्भ्यां विमुंचन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुंगवः । प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतो गिरम्

ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਾਧੀ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 36

वैश्य उवाच । समाधिर्नाम वैश्योहं धनिवंशसमुद्भवः । पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते

ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਸ਼੍ਯ ਹਾਂ, ਧਨਵਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

स वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा । सोहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਪੌਤਰ ਆਦਿ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ।

Verse 38

भ्रातॄणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा । न वेद्मि कुशलं सम्यक्करुणासागर प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 39

राजोवाच । निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः । तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਧਨ-ਲੋਭੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 40

वैश्य उवाच । सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् । तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः

ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖੇ ਹਨ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹਨ, ਸਾਰ-ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 41

एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम । जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिन्तदा

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ—ਦੋਵੇਂ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਮੇਧਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਏ।

Verse 42

स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् । प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्

ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਨਰ-ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਰਾਜੇ ਸਮੇਤ; ਉਸ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 43

बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् । भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਦਿਓ।

Verse 44

अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः । तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते

ਮੈਂ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਛਿਨ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੰਤੋਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मधुकैटभवधे महाकालिकावतारवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ—ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ—ਵਿੱਚ ‘ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਵਧ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲਿਕਾ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 46

किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः । मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषां हि मूर्खता

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ। ਅਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਸਾਡੀ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ।

Verse 47

ऋषि उवाच । महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी । सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਮਾਇਆ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

ब्रह्मादयस्सुरास्सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो । न जानन्ति परन्तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਫਿਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।

Verse 49

सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च । सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी

ਉਹੀ ਇਕੱਲੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 50

यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी । स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਰਦਾਇਨੀ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 51

राजोवाच । का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् । कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਹ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 52

ऋषिरुवाच । जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् । योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਦ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਬਣਾ ਕੇ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤਾ।

Verse 53

तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णौ कर्णमलेन वै । मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋ ਅਸੁਰ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।

Verse 54

प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू । दंष्द्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ; ਮਹਾਕਾਇ ਅਤੇ ਮਹਾਹਨੂ। ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਰਾਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਉਹ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਣ।

Verse 55

तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् । हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ

ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਓ ਮਹੋਦਯ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 56

समालोक्यं तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् । शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੈਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਰਦਨ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । रक्षरक्ष महामाये शरणागतवत्सले । एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲੇ, ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਜਗਦੰਬਿਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ-ਰੂਪ ਦੈਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ।

Verse 58

प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् । कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्

ਮੈਂ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ-ਸਰੂਪਣੀ, ਸਤੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ, ਮੋਹਰਾਤ੍ਰੀ—ਪਰਾਤਪਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 59

त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयम्

ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਵਰੁਣਾਲਯ—ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਾਗਰ।

Verse 60

त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः । सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च

ਤੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ; ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता । तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया

ਤੂੰ ਸਵਾਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਵਧਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਲੱਜਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਅੰਬੇ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੂੰ ਹੀ; ਸ਼ਾਂਤੀ, ਖ਼ਾਂਤੀ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਦਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 62

विष्णु माया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता । त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च

ਹੇ ਅੰਬੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈਂ; ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 63

भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता । त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याक्षरप्रवर्तिनाम्

ਤੂੰ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਰੂਪ ਵੀ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ। ਜੋ ਪੁੰਨ ਅੱਖਰਾਂ (ਮੰਤਰਾਂ) ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈਂ।

Verse 64

त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि । त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता

ਤੂੰ ਹੀ ਜਨਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਦੀ ਸੱਤਾ; ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਚੈਤਨ੍ਯ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਂ।

Verse 65

सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके । प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅੰਬਿਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਜਿੱਤ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ। ਅਤੇ ਹੇ ਜਗਤ-ਯੋਨੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇ।

Verse 66

ऋषिरुवाच । ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने । महाविद्याजगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮਧੁ-ਕੈਟਭ-ਨਾਸਿਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਹੈ।

Verse 67

द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप । महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਕਾਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 68

ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन । कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਹੋਈ—“ਡਰ ਨਾ, ਹੇ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਂਟੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿਆਂਗੀ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ।”

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹਰੀ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ, ਮੁਖ ਆਦਿ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 70

उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः । स ददर्श पुरो दैत्यो मधुकैटभसंज्ञकौ

ਤਦ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ—ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦੈਤ ਵੇਖੇ।

Verse 71

ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ (ਬਾਹੂ) ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 72

महामायाप्रभावेण मोहितो दानवोत्तमौ । जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्

ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਮਾਕਾਂਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।”

Verse 73

नारायण उवाच । मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः । मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्

ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ: ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵਧ ਹੋਵੋ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।”

Verse 74

ऋथिरुवाच । एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः । आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाऽ ऽप्लुता

਋ਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 75

निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा । देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगेयुगे

ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਯੁਗ ਯੁਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 76

एवन्ते कथितो राजन्कालिकायास्समुद्भवः । महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਾਲਿਕਾ ਦਾ ਸਮੁਦਭਵ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਵੀ ਸੁਣ।

Verse 78

यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः । लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे

ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਵੈਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ-ਗ੍ਰਹਣ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਕਾਰਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਹੋ ਸਕੇ।