Satyavrata, Vasiṣṭha, and the Crisis of Dharma: Protection, Anger, and Vow-Discipline
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਰੁਖ ਯਾਜ੍ਯ–ਉਪਾਧ੍ਯਾਯ ਸੰਬੰਧ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ‘ਸੱਤਵੇਂ ਕਦਮ’ ਉੱਤੇ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਵਿਧੀਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਵਰਦਾਇਨੀ ਕਾਮਧੇਨੂ-ਸਮ ਗਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋੜ, ਧਰਮ, ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਬਾਰੇ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੀਅਤ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਕ ਦਰਜੇ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਭਗਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਿਆ।
Verse 2
हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने
ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਹਿਸ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਸ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत
ਯਾਜਕ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਤੀਰਥ, ਗਾਂਵਾਂ, ਰਾਤ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 4
सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः
ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿੱਤ ਹੋਰ ਵਧੇਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 5
पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 6
पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत
ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ (ਵਿਆਹ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪੂਰਨਤਾ ਸੱਤਵੇਂ ਕਦਮ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾ ਫੁਸਫੁਸਾ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਧ ਦੇ ਦੁਹਰਾਏ।
Verse 7
तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः । कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति
ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਜਯ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ—“ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
Verse 8
न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਗਏ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕਿਆ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਾਂਗਾ।’
Verse 9
स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली । अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਮਾਸ (ਵਿਧੀ ਲਈ) ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः । तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः
ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने । स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੱਛੀਏ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖਵਾਇਆ।
Verse 12
भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे । उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः
ਉਸ ਨੇ ਭੋਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 13
वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् । यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕਰੂਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਿੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਗਏ ਹੁੰਦੇ।
Verse 14
पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਅਪਰਾਧ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।
Verse 15
त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः । विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਹੈ”; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਭਰਨ‑ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 16
तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे । छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः
ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।
Verse 17
अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके । अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः
ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਯੱਗ ਕਰਵਾਏ।
Verse 18
मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਉਸੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਤਦੋਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 19
तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्
ਉਸ ਦੀ ਕੇਕਯ ਵੰਸ਼ਜ ਪਤਨੀ ਸਤ੍ਯਰਥਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ—ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਸੀ।
Verse 20
स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः
ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਤ੍ਰੈਸ਼ੰਕੂ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਸਮਰਾਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 21
हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः । रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्
ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਰੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕ ਤੋਂ ਬਾਹੁ ਜਨਮਿਆ।
Verse 22
हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् । नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत
ਹੈਹਯ ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚਲਿਆ; ਉਹ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਸੀ।
Verse 23
सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै । और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः
ਗਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਗਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ। ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰਗਵ (ਔਰਵ) ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ।
Verse 24
आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः । जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान
ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਤੋਂ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਤਾਲਜੰਘ ਅਤੇ ਹੈਹਯਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 25
शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् । सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕ, ਬਹੂਦਕ, ਪਾਰਦਾਂਤਗਣ ਅਤੇ ਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। ‘ਸੁਧਰਮ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਾਂਗ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 26
शौनक उवाच । स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् । जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਗਰ’ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 27
सूत उवाच । पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च । यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 28
पारीक्षितो उवाच । कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने । जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਗਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 29
वैशम्पायन उवाच । बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल । हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ, ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਾਹੂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਛਿਨ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੈਹਯ, ਤਾਲਜੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਕ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੜਪ ਲਿਆ।
Verse 30
यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्
ਯਵਨ, ਪਾਰਦ, ਕਾਂਬੋਜ, ਪਾਹਨਵ ਅਤੇ ਬਹੂਦਕ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 31
एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् । कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗਣ ਹੈਹਯਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੜੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਬਾਹੋ, ਬਲ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
Verse 32
हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ । पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਫਿਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਬਾਹੂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਤਨੀ ਵੀ ਨਾਲ ਗਈ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 33
पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता । सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया
ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਵੀ ਪਤਨੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ। ਸੌਤਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸੌਤਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
Verse 34
सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत । और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्
ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਲੱਗੀ; ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਰਗਵ ਔਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 35
तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे । सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा
ਗਰਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਮੁਨੀਵਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः । सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ‘ਗਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਖਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 37
तस्मिंल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम । व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ‘ਸਗਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ‘ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਸਗਰ ਤੱਕ ਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 39
आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् । जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸਹਿਣ ਉਹ ਅਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਮਹਾਭਾਗ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ ਸਗਰ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 40
स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च
ਉਹ ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਬਲ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈਹਯਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 41
आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः । धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले
ਉਹ ਸਗਰ—ਕੀਰਤੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 42
ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः
ਫਿਰ ਸ਼ਕ, ਯਵਨ, ਕਾਂਬੋਜ ਅਤੇ ਪਾਹਨਵ—ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 43
वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्
ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਚਾਲ ਚਲ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह
ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੰਡਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਯਵਨਾਂ ਤੇ ਕਾਂਬੋਜਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਮੁੰਡਵਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 46
पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः । निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿਲਕ/ਭਸਮਧਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਿਖਰੇ ਕੇਸ ਤੇ ਦਾਢੀ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा । सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः
ਉਸ ਭੂਪ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲਈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਮਹੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
Verse 48
स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः
ਉਹ ਧਰਮ-ਵਿਜੇਤਾ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵਾਜਿਮੇਧ (ਅਸ਼ਵਮੇਧ) ਯੱਗ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 49
तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे । गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਅਸ਼ਵ ਦੱਖਣ‑ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ।
Verse 50
देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
ਦੇਵਰਾਜ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਅਸ਼ਵ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च । स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः
ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਨੇ ਉਸ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖੁਦਵਾਇਆ।
Verse 52
आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे । तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्
ਫਿਰ ਓਥੇ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਖੋਦਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਵ ਕਪਿਲ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 53
तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ; ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਬਚੇ।
Verse 54
हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः
ਹਰਸ਼ਕੇਤੂ, ਸੁਕੇਤੂ ਅਤੇ ਧਰਮਰਥ; ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਪੰਚਜਨ ਵੀ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।
Verse 55
प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਰ ਦਿੱਤੇ—ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼, ਤੀਖੀ ਮੇਧਾ, ਚਿਰਸਥਾਈ ਕੀਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ।
Verse 56
सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै । तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्
ਉਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਾਗਰ-ਸਰੂਪਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਯਤ ਉਹ ਘੋੜਾ ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਲੱਭ ਲਿਆ।
Verse 57
आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः । ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः
ਉਹ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਿਆ।
Frequently Asked Questions
It narrates a dharma-crisis episode: Satyavrata sustains Viśvāmitra’s family through hunting and provisioning near the āśrama while Vasiṣṭha’s responses—shaped by priestly authority and paternal abandonment—build toward conflict, culminating in the appearance of a wish-fulfilling cow under conditions of hunger and strain.
The mention that pāṇigrahaṇa mantras reach completion at the seventh step signals the Purāṇic insistence that moral narratives are inseparable from ritual grammar: social legitimacy, vow-status, and karmic evaluation hinge on procedural completion (krama/niṣṭhā), not merely intention.
No distinct Śiva or Umā manifestation is foregrounded in the sampled portion; the chapter’s emphasis is didactic-ethical, using a rishi–royal narrative to articulate how dharma, initiation discipline, and authority operate within a Śaiva Purāṇic framework.