Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਜ्ञਾ–ਛਾਇਆ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਸੰਜ्ञਾ (ਤਵਾਸ਼ਟ੍ਰੀ/ਸੁਰੇਣੁਕਾ) ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ‑ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਾਇਆਮਈ ‘ਛਾਇਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ‑ਸੰਜ्ञਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਮਨੁ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਯਮ ਤੇ ਯਮੁਨਾ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਕਥਾ ਰੂਪ‑ਸੱਚ, ਕਰਤਵ੍ਯ‑ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਗੋਪਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਚਲਾ ਤਣਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਭੂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਾਇਆ ਉਹ ਸੀਮਾਂਤ ਉਪਾਯ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁ, ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀਅ ਧੁਰੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਾਖ਼ਸਾਯਣੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਧੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਰੇਣੁਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 2
मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਸ ਅਸਹਿਣਯ, ਦੁੱਸਹ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 3
आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी
ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਸੜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਦੋਂ ਵਿਹਲ ਤੇ ਉਦਵਿਗਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
Verse 5
यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः
ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜ੍ਞਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮੇ।
Verse 6
संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्
ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਛਾਇਆ-ਰੂਪ ਰਚਿਆ।
Verse 7
मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते
ਤਦੋਂ ਮਾਇਆ-ਮਈ ਛਾਇਆ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ? ਹੇ ਸ਼ੁਚਿ-ਸਮਿਤੇ, ਦੱਸੋ।”
Verse 8
संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः
ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ। ਪਰ ਹੇ ਸਤ੍ਯੇ, ਤੂੰ ਇਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਸਣਾ।”
Verse 9
इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्
ਮੇਰੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਸਾਧੂ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੜੀ ਸੁਮੱਧਮਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਪਾਲ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖ।
Verse 10
छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
ਛਾਇਆ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਫੜ ਕੇ ਜੋ ਘੋਰ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਦੇਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਿਵੇਂ ਜਾ।
Verse 11
सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮੁੜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह
ਫਿਰ ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਓਟ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 13
संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल
ਪਰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਸੰਜ्ञਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਜਣਾਇਆ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮਕ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते
ਸੰਜ्ञਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਛਾਇਆ ਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਨੇਹ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 15
अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਯਮ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 16
छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता
ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ, ਤਦ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਹੋਈ ਛਾਇਆ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्
ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਪੈਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 18
भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै
ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰੋਖੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति
ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨੇਹ ਹਟਾ ਕੇ ਉਹ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 20
शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਗੋਪਤੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਰਨ ਨਾ ਫਿਸਲਣ, ਮੈਂ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿੱਗਾਂ।
Verse 21
सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਸ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਆ ਵੱਸਿਆ?
Verse 22
न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले
ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕੀੜੇ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਫਿਰਣਗੇ।
Verse 23
तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो
ਉਹ ਬਚਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਾਤਾ ਬਣੇਂਗਾ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਰ—ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦੇ।
Verse 24
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਯਮ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 25
सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि
ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹੇ ਕੁਮਤਿ ਚੰਡੀ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠੀ ਹੈਂ? ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸਨੇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 26
सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕਾਮ-ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 27
छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले
ਛਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਹੁਣ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘਾਹਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 28
श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्
ਹੇ ਗੋਪਤੇ! ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਣੀਯ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਅਨੁਕੂਲ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਤੱਤਵਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 29
रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः
“ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਨੋਹਰ ਬਣਾ ਦਿਆਂਗਾ।” ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च
ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 31
कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह
ਤਦ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਂਤੀਮਯ ਰੂਪ ਘੜਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 32
अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया
ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਬਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਜੇਯ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 33
मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੰਯੋਗ ਲਈ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਕਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि
ਫਿਰ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ। ਉਹ ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਸ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਦੋਵੇਂ ‘ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ‘ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ਮਨਵੰਤਰ-ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਵੈਵਸਵਤ (ਮਨਵੰਤਰ) ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 36
पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्
ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 37
यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः
ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ।
Verse 38
लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च
ਉਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 39
मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे
ਸਾਵਰਣੀ ਹੀ ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਬਲ ਨਾਲ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਮਨੂ ਬਣੇਗਾ।
Verse 40
मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਜ ਵੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਯਮੀ ਸੀ।
Verse 41
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते
ਤਦ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਨੂ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः
ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਫ਼ਤ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Saṃjñā’s inability to endure Sūrya’s intense tejas, her creation of Chāyā as a substitute to maintain household continuity, and the identification of her children with Sūrya—Manu (Śrāddhadeva), and the twins Yama and Yamunā.
Sūrya’s tejas symbolizes undiluted divine potency that can exceed embodied capacity; Chāyā functions as a liminal ‘mediating form’ (māyāmayī substitute) that preserves dharma and caregiving obligations when direct presence becomes existentially unsustainable.
No direct manifestation of Śiva or Umā/Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, the adhyāya uses a solar-genealogical upākhyāna (Sūrya–Saṃjñā–Chāyā) as an instructive analog for themes relevant to Śaiva theology—power, mediation, and sustaining order.